ლულის მასალები (Barrel Materials) სანამ ლულის დამზადების ტექნოლოგიებზე გადავიდოდეთ, აუცილებელია შევეხოთ თავად ფოლადს, რისგანაც ის მზადდება. პრეციზიულ სამყაროში ძირითადად ორი ტიპის ფოლადი დომინირებს: Chrome Moly (ქრომ-მოლიბდენი, 4140/4150 სერია) და Stainless Steel (უჟანგავი ფოლადი, 416R სერია).

Chrome Moly, ანუ ე.წ. „შავი ფოლადი“, ტრადიციულად გამოიყენება სამხედრო და მასობრივი წარმოების იარაღებში. ის გამოირჩევა მაღალი სიმტკიცით და შედარებით დაბალი ფასით, თუმცა მისი მთავარი მინუსი კოროზიის მიმართ მგრძნობიარობაა და აუცილებლად საჭიროებს გარედან დაფარვას. რაც შეეხება ჩვენს სფეროს — ზუსტ სროლას, აქ უპირობო ლიდერი არის 416R კლასის უჟანგავი ფოლადი. ეს მასალა სპეციალურად ლულებისთვის შეიქმნა. მისი მთავარი საიდუმლო სტრუქტურაში გოგირდის მცირე დანამატია, რაც ფოლადს ხდის „რბილს“ მანქანური დამუშავებისთვის. როდესაც საჭრელი ინსტრუმენტი გადის 416R ფოლადში, ის მეტალს კი არ „გლეჯს“, არამედ სუფთად ჭრის. შედეგად ვიღებთ მიკროსკოპულად ბევრად უფრო გლუვ ზედაპირებს და ნაკლებ დეფექტებს, ვიდრე შავი ფოლადის შემთხვევაში. გარდა იმისა, რომ უჟანგავი ფოლადი ნაკლებად იჟანგება და ადვილი მოსავლელია, ის ასევე უკეთ უძლებს სითბურ ეროზიას სავაზნის ყელთან, რაც ოდნავ ახანგრძლივებს ლულის სიცოცხლეს. ამიტომაცაა, რომ Bartlein, Krieger, Proof და სხვა წამყვანი ბრენდები უპირატესობას სწორედ 416R-ს ანიჭებენ

ლულის წარმოების მეთოდები

როგორც წესი, ყველა ლულა სიცოცხლეს იწყებს როგორც ცილინდრული ფოლადის გლინულა. მისი სრულფასოვან ლულამდე ტრანსფორმაცია იწყება ხვრელის ბურღვის პროცესით, სადაც პირველ ეტაპზე გამოიყენება გრძელი ბურღი ღრუ ღეროთი და ვოლფრამ-კარბიდის თავაკით, რათა ზუსტად გაიბურღოს გასწორებული და სტრესისგან თავისუფალი ფოლადის გლინულა.

სასურველი დიამეტრისა და ზედაპირის მისაღწევად, გაბურღული ხვრელი ფრთხილად “ითლება” რაიბერის (Reamer) გამოყენებით, რათა ლულის შიდა ზედაპირზე (Bore) დარჩენილი ბურღვის ხარვეზები შეძლებისდაგვარად გასწორდეს და ლულა შიგნიდან ერთგვაროვანი გახდეს. თვალით ამ ხარვვეზების შემჩნევა თითქმის შეუძლებელია, მაგრამ ვისაც ბოროსკოპთან წვდომა გაქვთ ალბათ ნანახი გექნებათ დაკბილული ზედაპირები, განსაკუთრებით იაფასიან იარაღებში. ზოგიერთი ბიუჯეტური მწარმოებელი ზოგიერთ პროცედურას ან საერთოდ არ აკეთებს, ან ბოლომდე არ იცავს.

ძირითადად დეფექტები მოიცავს ჭრის კვალს, რაც გამოწვეულია ინსტრუმენტის ბლაგვი ან არასწორი გამოყენებით. ასევე ხშირად ამ ზოლების მიზეზი არის ბურღვისას ლულის არხში ჩარჩენილი ლითონის “ბურბუშელა”. ამის თავიდან ასაცილებლად, ლულის არხის ჭრისას და ბურღვისას იგი წნევით უნდა ირეცხებოდეს რათა ჩარხვისას წარმოქმნილი ლითონის ნარჩენები მომენტალურად გამოიტანოს არხიდან. რაიბერის გატარების შემდე, ხვრელი სწორი და ზომაში ერთგვაროვანი გახდება, შემდეგ კი ლულაში იჭრება ღარები, იგივე ხრახნები.

არსებობს ამ ღარების ამოჭრის სამი ძირითადი ტექნოლოგია:

ჭრით დაღარვა (Cut Rifling): ეს არის ლულის დამზადების ყველაზე ძველი, ნელი და შრომატევადი მეთოდი, თუმცა დღემდე სიზუსტის ეტალონად სწორედ ამ მეთოდით გამოჭრილი ლულები ითვლება. სპეციალური საჭრელი ინსტრუმენტი თითო-თითო ჭრილს აკეთებს ლულის შიგნით, რაც თითოეული ხრახნის ფორმირებისთვის მრავალჯერად გავლას მოითხოვს. პროცესი ნელი, მაგრამ კონტროლირებადია. ამ მეთოდით იქმნება ყველაზე ზუსტი და სიმეტრიული ხრახნები, რადგან მეტალზე არ ხდება ზედმეტი დაწოლა, ლულა დაძაბულობისგან (სტრესისგან) თავისუფალია, რაც ერთგვაროვნებასა და სიზუსტის მაქსიმალურ პოტენციალს იძლევა.

დორნირება (Button Rifling) ეს არის ყველაზე გავრცელებული მეთოდი საშუალო და მაღალი კლასის მასობრივ წარმოებაში (მაგალითად: Remington, Savage, Bergara). ის მნიშვნელოვნად აჩქარებს პროცესს ჭრით დაღარვასთან შედარებით. მეტალის გლინულის გაბურღვის შემდეგ, მასში ჰიდრავლიკური წნევით ატარებენ ულტრა-მტკიცე, ვოლფრამ-კარბიდისგან დამზადებულ სპეციალურ ინსტრუმენტს — „დორნს“ (Button).

დორნს აქვს ლულაში ამოსაჭრელი ხრახნის სარკისებრი (ნეგატიური) ფორმა და ის ლულის შიგნით არსებულ მეტალს კი არ აჭრის, არამედ წნევით გადაადგილებს, “გლისავს”, მექანიკურ ფორმირებას უკეთებს. შედეგად მიიღება ძალიან მკვრივი და გლუვი ზედაპირი.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს მეთოდი სწრაფი და ეკონომიურია, მას აქვს ერთი მთავარი ტექნიკური გამოწვევა. რადგან დორნი მეტალში ძალით გაყავთ, ლულა განიცდის უზარმაზარ შინაგან დაძაბულობას. თუ ეს დაძაბულობა არ მოიხსნა, ლულა გაცხელებისას დაიწყებს დეფორმაციას და მოხვედრის წერტილი აირევა. ამიტომ, დორნირებულ ლულებს აუცილებლად სჭირდებათ ხარისხიანი თერმული დამუშავება, იგივე დაძაბულობის მოხსნა, რასაც პრემიუმ მწარმოებლები ბევრად უკეთ აკეთებენ, ვიდრე ბიუჯეტურები.

ცივი ჭედვა (Hammer Forging): ეს არის ყველაზე სწრაფი და გამძლეობისთვის შექმნილი ტექნოლოგია, რომელიც დიდი წარმადობის წარმოებაში გამოიყენება (მაგალითად: Sako, Tikka, Steyr). ლულის წინასწარ გაბურღული ნაწილი თავსდება სპეციალურ ღეროზე (მადრელი), რომელსაც ხრახნების ფორმა აქვს გარედან. შემდეგ, უზარმაზარი ჰიდრავლიკური ჩაქუჩები ყველა მხრიდან ლულას გარედან ცივად ჭედავენ, რის შედეგადაც ფოლადი იკუმშება, მჭიდროდ ეკრობა მანდრელზე და შიდა ნაწილი იღებს მის ფორმას.

ასეთი მეთოდით ლულის დამზადება უზრუნვლეყოფს მეტალის მკვრივ, ერთგვაროვან სტრუქტურას, რაც ლულას უზარმაზარ რესურსს ანიჭებს. ასევე კარგად უძლებს მაღალ ტემპერატურას. თუმცა აქვს მინუსებიც, მისი გეომეტრიული სიმეტრიულობა და ხრახნების ერთგვაროვნება ხშირად ჩამორჩება ზემოთ მოყვანილი ორი მეთოდით დამზადებული ლულების სიზუსტეს.

მე პირადად მქონდა რამდენიმე ტიკა, ასევე საკო ს20 რომელსაა ცივად ნაჭედი ლულა ქონდა. შეიძლება ამ იარაღებს ბევრი წუნი მოუძებნოს “მონდომებულმა” ადამიანმა, მაგრამ სიზუსტე ნამდვილად არ იქნება მათ შორის.

ლულების გაპრიალება (Hand Lapping)

ლულის ზედაპირის შიგნიდან გაპრიალება, იგივე ლაპინგი არის პრეციზიული ლულის წარმოების ბოლო ეტაპი, იგივე მექანიკური პოლირება. ეს პროცესი, როგორც წესი, ხელით სრულდება და გულისხმობს ლულის არხის გაპრიალებას სპეციალური აბრაზიული პასტით. მისი მიზანია წარმოების პროცესში (გაჩარხვისა თუ ხრახნის ამოჭრისას) დარჩენილი მიკროსკოპული დეფექტების, ნაკაწრებისა და უხეში კვლების გასწორება.

ლაპინგის შედეგად მიიღება იდეალურად გლუვი და გეომეტრიულად თანაბარი ზედაპირი ლულის მთელ სიგრძეზე. ეს არა მხოლოდ ამცირებს ტყვიის გავლისას წარმოქმნილ ხახუნს, არამედ მნიშვნელოვნად ამარტივებს ლულის ექსპლუატაციას. სარკესავით პრიალა არხში მინიმუმამდეა დადის სპილენძის გამოკვრის ალბათობა პირველ გასროლებზე. თუ თავად გაკეთებული არა, გაგებული მაინც გექნებათ, ლულის გასახმარისება, იგივე Break In, ან რუსულად Обкатка. (ახალი იარაღის ყოველი გასროლის შემდეგ რომ უნდა გაწმინდო). ამ პროცედურის აზრიც სწორედ ახალი ლულის გაპრიალებაა. რეალურად მაღალი ხარისხის ლულებს, რომლებსაც ქარხანაშივე გაკეთებული აქვთ „ლაპინგი“, გასახმარისება აღარ ჭირდება. პირდაპირ ყუთიდან ამოღებისთანავე შეგიძლიათ ჯგუფების სროლა დაიწყო. თუ გასაპრიალებელია, გირჩევთ სროლის მაგიერ თქვენ თითონვე გააპრიალოთ ხელით ლულა, ვიდრე ტყუილად ტყვიები და უამრავი დრო დახარჯოთ. ამისთვის დაგჭირდებათ ზუმბა, ქეჩა და ლულის პასტა, როგორიც არის Iosso, JB, ან სხვა. პასტის გამოყენების შემდეგ, ლულა კარგად უნდა გამოირეცხოს იზოპროფილის სპირტით, ან სხვა ე.წ. პენეტრატორით. მოკლედ იუთუბზე ნახავთ და ადვილად გაერკვევით.

ლულების ქრომირება (Chrome Lining)

ლულის ქრომირება არის ტექნოლოგიური დანამატი, რომელიც ძირითადად სამხედრო და სანადირო იარაღებში გამოიყენება. ეს პროცესი გულისხმობს ლულის შიდა არხის დაფარვას ქრომის ძალიან თხელი ფენით. როგორც იცით, ქრომი ძალიან მტკიცე მეტალია,ასევე კოროზიის მიმართ ძალიან მედეგია, შესაბამისად მისი მთავარი დანიშნულება ფოლადის დაცვა გარემო პირობებისგან და ლულის „სიცოცხლის“ გახანგრძლივება ექსტრემალური დატვირთვის პირობებში.

ქრომის ფენა ლითონს იცავს კოროზიისა და ეროზიისგან, ასევე ნაკლებად მგრძნობიარეს ხდის დენთის წვის მაღალი ტემპერატურის მიმართ, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის მის ექსპლუატაციურ ვადას. გარდა ამისა, ქრომირებული ლულა ბევრად მარტივი მოსავლელია. თუმცა, აქ არსებობს ტექნიკური კომპრომისი: ვინაიდან ქრომის ფენის დატანამ შესაძლოა გამოიწვიოს ლულის არხის გეომეტრიის მიკროსკოპული უთანასწორობა, პრეციზიულ (Precision) დისციპლინებში უპირატესობას ხშირად უჟანგავი ფოლადის ან „შავი“ ლითონის ლულებს ენიჭება, რათა მიღწეულ იქნას მაქსიმალური სიზუსტე რესურსის ხარჯზე.

ლულის სიზუსტეს, გარდა წარმოების მეთოდისა, ასევე განაპირობებს მისი სამი ძირითადი პარამეტრი:

ხრახნების ბიჯი (Twist Rate): ეს არის მანძილი, რომელსაც ლულაში გამოჭრილი თუ გამოჭედილი ხრახნი ერთი სრულ ბრუნის დასრულებას ანდომებს. (მაგ., 1:10" — ეს ნიშნავს, რომ ხრახი 1 სრულ წრეს აკეთებს 10 ინჩის (25.5სმ) სიგრძეზე. 1:7 ტვისტში ტყვია 1 სრულ ბრუნს 7 ინჩის გავლისას ასრულებს, ანუ ასეთი ტვისტი უფრო ჩახვეულია ). რაც უფრო მძიმე და გრძელია ტყვია, მით უფრო ჩახვეული, ანუ სწრაფი (მოკლე) ბიჯია საჭირო მის სტაბილურად დასატრიალებლად.

.

ტყვიასთან შეუსაბამო ბიჯი იწვევს ტყვიის სტაბილიზაციის დაკარგვას, არაერთგვაროვან ტრიალს ფრენისას, ზოგადად სიზუსტის დაკარგვას.

ოდნავ უფრო სწრაფი ხრახნი, როგორც წესი, არაფერს აფუჭებს და ხშირად გვეხმარება კიდეც.

ტყვიის უფრო სწრაფ ბრუნვას შეუძლია გააუმჯობესოს სტაბილურობა და შეამციროს წინაღობა (ე.წ.Drag) ტრანსბგერით (Transonic) ზონაში.

როგორც ქვემოთ, 1000 იარდზე სამიზნეზე დატოვებული კვალი აჩვენებს, 1:12 ბიჯიდან გასროლილი ტყვია გარკვეული ლიმიტირებული რხევით მიფრინავს, მაშინ როცა 1:8 ბიჯიდან გასროლისას, ეს რხევა პრაქტიკულად ნულამდეა დაყვანილი.(სურათზე არ გაგიჭირდებათ ნატყვიარების ანაბეჭდების წაკითხვა, ერთ შემთხვევაში იდეალურთან მიახლოებული გვირილის ფორმა აქვს, ხოლო მეორე შემთხვევაში, გვირილა ექსცენტრულია.

ასევე ბალისტიკის მამები ამბობენს, რომ ტრანსბგერით ზონაში, უფრო სწრაფი ბიჯიდან გასროლილი ტყვიის ბალისტიკური კოეფიციენტიც (BC) უფრო მაღალია.

ლულის კონტური/პროფილი (Contour): ეს არის ლულის გარე გეომეტრიული ფორმა, რომელიც პირდაპირ განსაზღვრავს იარაღის საერთო წონას და თერმულ სტაბილურობას.

სანამ უშუალოდ კონტურების პარამეტრების ჩამოთვლას შევუდგები, ჯერ შევეცდები ერთი გავრცელებული მითი დავამსხვრიო. რატომღაც ზოგს ჰგონია, რომ გასროლის მომენტში ლულა უძრავია. ეს იმიტომ, რომ წარმოუდგენლად მიიჩნევა ასეთი სისქის ფოლადის „მოღუნვა“. ამ მცდარი წარმოდგენის გამო, ზოგი მსროლელი ორფეხას პირდაპირ ლულაზე ამაგრებს, ზოგი კი ლულას კონდახში მჭიდროდ პრესავს. რეალურად კი, ყოველი გასროლისას ლულა განიცდის ვიბრაციებს, ანუ ჰარმონიკულ რხევებს.

ჰარმონიკა და „საკვანძო წერტილები“ (Nodes) უფრო დეტალურად რომ ავხსნათ, გასროლის მომენტში ლულა ვიბრირებს ისე, როგორც თევზის დაჭერისას ანკესის წვერი, ოღონდ ძალიან მაღალი სიხშირით. ეს ვიბრაცია ქმნის ტალღას , სინუსოიდს.

ამ ტალღას აქვს წერტილები, სადაც რხევა პიკშია, და წერტილები, სადაც ლულა პრაქტიკულად უძრავია — ამას „საკვანძო წერტილები“ ან “ნულოვანი წერტილები” (Nodes) ეწოდება. რელოუდინგის მთელი არსი იმაში მდგომარეობს, რომ ვიპოვოთ დენთის ისეთი წონა და ტყვიის ისეთი სიჩქარე, რომ ტყვიამ ლულის გვირგვინი დატოვოს ზუსტად იმ მომენტში, როცა ლულის წვერი „კვანძშია“ (გაჩერებულია) და არა მაშინ, როცა ის ზემოთ ან ქვემოთ მოძრაობს. სწორედ ეს უზრუნველყოფს ფანტასტიკურ სიზუსტეს და ჯგუფების სტაბილურობას.

ვინაიდან ეს რხევები სხვადასხვა სიხშირეზე განსხვავებულად იქცევა, ასევე სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რომ ლულა იყოს თავისუფლად გამოკიდული (Free-Floated) გასროლის მომენტში, თავისუფლად მოძრაობის საშუალება ქონდეს და არაფერს ეხებოდეს. მხოლოდ ეს უზრუნველყოფს, ტყვიების გაშვებას შეძლებისდაგვარად ერთი და იგივე პოზიციიდან/მომენტიდან.

ლულის ტუნერი არის ინსტრუმენტი, რომელიც საშუალებას გვაძლევს ლულის ჰარმონიკა მოვარგოთ ვაზნას, და არა პირიქით. ტექნიკურად, ეს არის ლულის ბოლოზე დამაგრებული რეგულირებადი სიმძიმე.

მისი წინ და უკან მიკრო-გადაადგილებით (ხრახნზე დატრიალებით) ჩვენ ვცვლით ლულის მასის განაწილებას ბოლოში, რაც პირდაპირ მოქმედებს ვიბრაციის სიხშირეზე. მარტივად რომ ვთქვათ, ტუნერის დანიშნულებაა, იძულებით გადააადგილოს და „დაიჭიროს“ ლულის რხევის ის მომენტი, როცა გვირგვინი „მკვდარ წერტილშია“. ამბობენ, რომ ეს სისტემა განსაკუთრებით ეფექტურია მაშინ, როცა ვისვრით ქარხნულ ვაზნას და არ გვაქვს დენთის წონის ცვლის, შესაბამისად ტყვიის საყისი სიჩქარის საშუალება. ასევე ამბობენ, რომ რელოუდის დროს მიღებული რაღაც ჯგუფის კიდევ უფრო შეკრა არის ტუნერით შესაძლებელია, მაგრამ მე პირადად ამას ძალიან სკეპტიკურად ვუყურებ. ჩემი პირადი გამოცდილებითაც (3 სხვადასხვა კალიბრზე ვცადე) და ასევე ბრაიან ლითცის გავლენის გამოც მე პირადად სკეპტიკურად ვუყურებ ამ მოწყობილობას. ლითცი თავის ნაშრომში Modern Advancements in Long Range Shooting, აჯამებს თავის კვლევებს, ის არ უარყოფს, რომ ტუნერი ფიზიკურად ცვლის ლულის ჰარმონიკას, მასის გადაადგილება ნამდვილად ცვლის რხევის სიხშირეს, ანუ, მეცნიერულად ის მუშაობსამბობს, მაგრამ PRS-ში და ზოგადად საველე პირობებში სროლისას, სხვა ცდომილებები (ქარი, მსროლელის შეცდომა, ვაზნის SD/ES) იმდენად დიდია, რომ ტუნერის მიერ მოცემული მცირედი გაუმჯობესება სტატიტიკურ ცდომილებებში იკარგება. ამიტომ, სანამ ტუნერზე გადახვალთ, დარწმუნდით, რომ ლულა, ვაზნა და თქვენი სროლის ტექნიკა უკვე მაქსიმუმზეა. ლითცის არ იყოს, მეც ვთვლი რომ დიდ იარაღებში (Centerfire) ტუნერი დროის და ფულის კარგვაა, კიდევ ერთი ცვლადია, რომელმაც შეიძლება უფრო აგრიოს. აი 22 ლრ -ში კი პირიქით, ძალიან გამოსადეგი მოწყობილობა შეიძლება აღმოჩნდეს.

ლულის კონტურები

• მსუბუქი ლულები განკუთვნილია ნადირობისთვის ან ხშირი გადაადგილებისთვის, სადაც წონა პრიორიტეტულია. მინუსი ისაა, რომ ასეთი ლულა სწრაფად ცხელდება, რის გამოც სულ რამდენიმე გასროლის შემდეგ მოხვედრის წერტილის შეცვლა გარდაუვალია.
• მძიმე კონტურები: ეს არის სქელი, მასიური ლულები, რომლებიც უმნიშვნელოდ ვიწროვდება ლულის გვირგვინთან ან ხშირად ინარჩუნებს იგივე დიამეტრს ლულის ბოლომდე, რაც სავაზნესთან აქვს. ასეთი ლულები პრეციზიული სროლის სტანდარტია. მათი უპირატესობაა სითბოს უკეთესი გადანაწილებაა, რის გამოც უფრო ნელა ცხელდება. გარდა ამისა, სქელი მეტალის მასა ნაკლებად ვიბრირებს, რაც ჰარმონიკულ რხევებს უფრო მართვადსა და პროგნოზირებადს ხდის.

ფლუტინგი და კარბონის ლულები (Fluting & Carbon Wrapped) კონტურებზე საუბრისას შევეხოთ ორ თანამედროვე ტექნოლოგიას, რომელიც ლულის წონისა და ტემპერატურის მართვას ემსახურება. პირველი არის (Fluting) — ლულის გარედან გრძივი ან სპირალური ღარების ამოჭრა. ეს მხოლოდ ესთეტიკა არ არის. ფლუტინგის მთავარი საინჟინრო ამოცანაა ლულის ზედაპირის ფართობის გაზრდა, რაც აჩქარებს გაგრილების პროცესს (მეტი ჰაერი ეხება მეტალს). გარდა ამისა, ის ამცირებს ლულის წონას ისე, რომ ლულის სიხისტე კრიტიკულად არ მცირდება, რაც ხდება ხოლმე ლულის დიამეტრის უბრალოდ დათხელების შემთხვევაში.

თანამედროვე ტრენდია კარბონის ლულები (Carbon Wrapped). ეს არის თხელი ფოლადის „ლაინერი“ (გული), რომელიც გარედან დაფარულია ნახშირბადის ბოჭკოს (Carbon Fiber) სქელი ფენით. ამ ტექნოლოგიის მთავარი პლიუსი სიმსუბუქეა — იდეაში იღებ „მძიმე კონტურის“ სისქის ლულას, რომელიც იწონის როგორც წვრილი სანადირო ლულა. ეს იდეალურია მთაში ნადირობისთვის. თუმცა, პრეციზიულ სპორტში მას რამდენიმე სერიოზული მინუსი აქვს: კარბონი კარგი თბოიზოლატორია. ის „თერმოსივით“ მუშაობს და ფოლადის გულს სითბოს გარეთ გამოსვლის საშუალებას არ აძლევს. ინტენსიური სროლისას კარბონის ლულა შიგნით ძალიან ცხელდება და მისი გაგრილება გაცილებით რთულია, ვიდრე მთლიანად ფოლადის ლულის, ამიტომ სპორტულ შეჯიბრებზე მას პრაქტიკულად არავინ იყენებს

ლულის გვირგვინი (Muzzle Crown) ლულის კონტურისა და ხრახნის გარდა, არსებობს კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი კვანძი, რომელსაც ხშირად სათანადო ყურადღებას არ აქცევენ — ეს არის ლულის გვირგვინი, ანუ ლულის გამოსასვლელი ჭრილი.

როდესაც ტყვია ტოვებს ლულას, მის უკან არსებული მაღალი წნევის აირები მომენტალურად იწყებენ გარეთ გამოვარდნას და გაფართოებას. თუ ლულის ჭრილი იდეალურად პერპენდიკულარული და სიმეტრიული არ არის, ან აქვს რაიმე ფიზიკური დაზიანება (ნაკაწრი, ნაჭდევი), გაზები რომელიმე მხარეს წამის მეასედით ადრე გამოჟონავს. ეს არათანაბარი რეაქტიული ჭავლი ტყვიის ძირს გაკრავს და მას ტრაექტორიიდან გადახრის ჯერ კიდევ მანამ, სანამ ის ლულას სრულად დაშორდება. ეს იწვევს ტყვიის „ფართხალს“ ფრენის საწყის ეტაპზე, რაც საბოლოოდ მიზანში აცილებას ნიშნავს.

გასროლის შემდეგ, ნამწვის ანაბეჭდი გვირგვინზე ერთგვაროვანი და სიმეტრიული უნდა იყოს

ზუსტ სროლაში ყველაზე გავრცელებულია ე.წ. Target Crown (11-degree). ეს 11-გრადუსიანი კუთხე ითვლება ოპტიმალურად გაზების თანაბრად გაფანტვისთვის. ასევე არსებობს Recessed Crown (ჩაღრმავებული გვირგვინი), სადაც უშუალოდ ხრახნების დაბოლოება ოდნავ ღრმადაა ჩაწეული ლულის კედლებში. ეს კეთდება პრაქტიკული მოსაზრებით — მინდორში იარაღის ლულით ქვაზე ან მიწაზე დაცემის შემთხვევაში, დარტყმას მიიღებს ლულის გარე რკალი და არა უშუალოდ გვირგვინი, რაც გადაარჩენს ლულის სიზუსტეს. გვირგვინის დაზიანება კატასტროფულად მოქმედებს ჯგუფებზე, ამიტომ წმენდისას ხომ გახსოვთ, შომპოლი ყოველთვის სავაზნის მხრიდან უნდა შევიდეს და არა ლულის ბოლოდან, რათა შემთხვევით არ დავაზიანოთ ეს კრიტიკული ადგილი.

სავაზნე და ყელი (Chamber and Throat): სავაზნე და მის წინ მდებარე ყელი (Throat / Freebore) არის ლულის ყველაზე კრიტიკული ნაწილი. ზემოთ, წინა სტატეიებში ავღნიშნეთ, რომ სავაზნე უნდა იყოს იდეალურად ზუსტი, რადგან მისი უმთავრესი მოთხოვნა კონცენტრულობაა. მისი ცენტრალური ღერძი აბსოლუტურად უნდა ემთხვეოდეს ლულის ცენტრალურ ღერძს. ნებისმიერი, თუნდაც მიკროსკოპული გადახრა ამ წესიდან იწვევს ტყვიის არათანაბარ შესვლას ხრახნებში და არასასურველ რხევებს გასროლისას.

ამასთან, სავაზსნის ყელი განსაზღვრავს ტყვიის ზუსტ მდებარეობას ხრახნების მიმართ — მანძილს, რომელსაც ის თავისუფლად გადის სანამ მას ხრახნები “დაიჭერს” ამ „ნახტომის“ სიგრძის ზუსტი კონტროლი ან მინიმუმამდე დაყვანა რელოუდერების მთავარი მიზანია. ასევე უშალოდ ყელის ფორმა და ზედაპირის ხარისხი პირდაპირ მოქმედებს წნევის კონსისტენტურობაზეც; ნებისმიერი უხეშობა ან გეომეტრიული ცდომილება იწვევს წნევის არაპროგნოზირებად მატებას ან კლებას, რაც ამცირებს საწყისი სიჩქარის სტაბილურობას. მოკლედ, ცუდად გამოჩარხული სავაზნე ან ყელი უშვებს სისტემაში ცდომილებას, რომლის კომპენსირება თითქმის შეუძლებელია.

ზოგადად ქარხნული შაშხანების უმეტესობას, სავაზნე უფრო დიდი აქვს ვიდრე სპეც შეკვეთით გაჩარხული ლულების სავაზნეებია. ამ საკითხსაც მოგვიანებით დეტალურად შევეხებით.

ლულის სიცოცხლის ხანგრძლივობა, ანუ ლულის რესურსი

უნდა გვესმოდეს, რომ მიუხედავად ლულის კრიტიკული მნიშვნელობისა, ის არის ე.წ. „სახარჯი მასალა“, იგივე რაც საბურავები, ან თუნდაც მუხრუჭის ხუნდები მანქანაზე. მისი რესურსი განისაზღვრება არა დროით, არამედ გასროლების რაოდენობით. ცვეთის ძირითადი გამომწვევი მიზეზი არის წვის აირების მაღალი ტემპერატურა, (განსაკუთრებით მაგნუმ კალიბრებში) ის იწვევს სავაზნის ყელის ეროზიას. ასევე მცირე და სწრაფი კალიბრები (.22-250, 6mm Creedmoor) ხშირად უფრო სწრაფად წვავს ლულას (2000-4000 გასროლა), ვიდრე უფრო ნელი და დიდი კალიბრები (.308 Win — 5000+ გასროლა).

ასევე არსებობს ქიმიური და მექანიკური ეროზიებიც.

ლულა სიცოცხლის ბოლოს იწყებს უცნაურად ქცევას. ჩემი პირადი გამოცდილებით, სიზუსტის დაკარგვამდე ტყვიის საწყისი სიჩქარე იწყებს არაპროგნოზირებად ამოვარდნებს. ერთი შეხედვით, შესაძლოა ახლო სამიზნეებზე ყველაფერი რიგზე იყოს, მაგრამ როგორც კი მანძილს გაზრდი, ამოვარდნილი სიჩქარით გასროლილი ტყვიები აუცლილებლად გავა სამიზნიდან. ერთი სიტყვით, თუ შეამჩნევთ დიდ ნახტომებს საწყის სიჩქარეებში, დიდი ალბათობით ლულის „ბოლო ჟამი“ დგება და ჯობია იზრუნო ახალ ლულაზე.

ვიზუალური დიაგნოსტიკა და „ნიანგის ტყავი“ სიჩქარის ვარდნის გარდა, ლულის სიკვდილს თავისი ვიზუალური ნიშნებიც აქვს, რისი დანახვაც მხოლოდ ბოროსკოპით არის შესაძლებელი. წვის კამერის წინ, უშუალოდ სავაზნის ყელთან, მაღალი ტემპერატურისგან ლითონის ზედაპირი იბზარება და ემსგავსება გამომშრალ, დამსკდარ ტალახს. ამ ეფექტს ჟარგონზე „ნიანგის ტყავს“ ეძახიან.

დროთა განმავლობაში ეს ბზარები ღრმავდება და „ჭამს“ ხრახნების დასაწყისს. შედეგად, ხრახნები სავაზნეს უფრო და უფრო შორდება. რელოუდერებისთვის ეს ნიშნავს, რომ ტყვიას უწევს უფრო დიდი მანძილის გავლა და „ნახტომი“ ვიდრე ხრახნებს მიაღწევს. ამის კომპენსირება გარკვეულ ეტაპამდე შესაძლებელია ტყვიის უფრო გრძლად დასმით ე.წ. COAL ის გაზრდით, მაგრამ დგება მომენტი, როცა ყელი იმდენად გამოჭმულია, რომ ტყვიის დაგრძელება ვეღარ შველის, ან ვაზნა მჭიდში აღარ ეტევა. სწორედ აქ მთავრდება ლულის სიცოცხლე პრეციზიული მიზნებისთვის.

თანამედროვე ციფრული ბოროსკოპები გამოსახულებას იმდენად ადიდებენ (ეკრანზე დაახლოებით 40-50-ჯერ), რომ სრულიად ახალი ლულაც კი შეიძლება საშინლად დაზიანებული მოგეჩვენოს. ინსტრუმენტის დამუშავების უმცირესი კვალიც კი ღრმა ნაკაწრად ჩანს. ამიტომ, ბოროსკოპით „დიაგნოსტიკას“ გამოცდილი თვალი სჭირდება. მიკრო ბზარები ვიზუალურად დაახლოებით 200-300 გასროლის შემდეგ ჩნდება და უფრო და უფრო ღრმავდება გასროლების რაოდენობის მატებასტან ერთად, მაგრამ თუ ბოროსკოპი გაქვს და ნახეთქებს შეამჩნევ ნუ დაპანიკდები, სასოწარკვეთას ნუ მიეცემი, შენს იარაღში „ნიანგის ტყავი“ ის უტყარად ლულის სიკვდილს არ ნიშნავს. ჩემი 6მმ დაშერის ლულაში დაახლოებით 300 გასროლის შემდეგ ჩავიხედე და უკვე ეროზია ადვილად შესამჩნევი იყო. ვინერვიულე, არასათანოდ მოვლის და ზედმეტად „ცხელ“ მუხტებს დავაბრალე. მერე გამოცდილ ხალხს ვკითხე დასავლეთ ნახევარსფეროში და მარტივად მითხრეს, დაივიწყე და გააგრძე სროლაო. იმის მერე ჩემმა ლულამ კიდე 3500 ტყვია ისე ისროლა, რომ სიზუსტესთან დაკავშირებით კითხვები არ გამჩენია. ბოლო გასროლებით საერთაშორისო 2 დღიანი შეჯიბრი ისე მოვიგე, რომ 160 ტყვიიდან მხოლოდ 12 ავაცილე სამიზნეს. არადა, ინტერნეტში ვერც მანამდე და ვერც ახლა ვერ ნახავთ პრეცედენტს, რომ 6მმ დაშერის ლულას ვინმემ 4000 ტყვია საშეჯიბრო სიზუსტით ასროლინა.

მიუხედავად ამ აღმოჩენისა, მომდევნო სამი საუკუნის განმავლობაში შაშხანა მხოლოდ მდიდარი მონადირეებისა და ელიტარული მსროლელების ფუფუნებად რჩებოდა მარტივი მიზეზის გამო; იმისთვის, რომ ხრახნს ემუშავა, ტყვია ლულაში ძალიან მჭიდროდ უნდა ჩაჭედილიყო, რასაც ჩაქუჩი და დიდი დრო სჭირდებოდა, ამიტომ, არმიები უპირატესობას გლუვლულიან მუშკეტებს ანიჭებდნენ, რომლებიც არაზუსტი იყო, მაგრამ სწრაფსროლაში ჯობდა იმ დროინდელ ხრახნლულიანებს.

ხრახნლულიანი იარაღის ისტორიისთვის მე-19 საუკუნე იყო გადამწყვეტი; ეს იყო პერიოდი შემთხვევითი აღმოჩენიდან მეცნიერულ სიზუსტემდე. თავდაპირველად ფრანგმა ოფიცერმა, კლოდ-ეტიენ მინიემ, გამოიგონა სპეციალური, კონუსური ტყვია (Minié ball). ის ლულაში თავისუფლად ჩადიოდა, მაგრამ გასროლისას ფართოვდებოდა და ხრახნებს ებჯინებოდა, რამაც სიზუსტე და სისწრაფე გააერთიანა.

1845 წელს ლუი-ნიკოლა ფლობერმა (Louis-Nicolas Flobert) შექმნა მსოფლიოში პირველი პრაქტიკული, მეტალის წრიული (თუ რგოლური) აალების (Rimfire) ვაზნა — 6 მმ Flobert.

მანამდე ტყვია, დენთი და მაინიცირებელი ცალ-ცალკე კომპონენტები იყო. საინტერესოა, რომ ამ ვაზნას დენთი არ ჰქონდა; ტყვიას ისროდა მხოლოდ მასრაში ჩაპრესილი დიდი რაოდენობით აალებადი მიქსტურის (რაც დღეს თანამედროვე კაფსულებშია) ენერგიის ხარჯზე. ფლობერის გამოგონება ამერიკაში კომპანია Smith & Wesson-მა დახვეწა. 1857 წელს მათ გამოუშვეს პირველი ამერიკული მეტალის უნიტარული ვაზნა — .22 Short. ფლობერისგან განსხვავებით, მას უკვე ჰქონდა დენთის მუხტი. სწორედ ეს კალიბრი გახდა თანამედროვე და ლეგენდარული .22 LR-ის (ჩვენთან ცნობილი როგორც „გეკო“) პირდაპირი წინაპარი.

ამ ამბავს წამოეწია 1884 წელს ფრანგი ქიმიკოსის, პოლ ვიელას (Paul Vieille), გამოგონება. მან მსოფლიოში პირველი, ნიტროცელულოზაზე დამზადებული სტაბილური უკვამლო დენთი შექმნა, რომელსაც „Poudre B“ , თეთრი დენთი უწოდა. ეს არ ყოფილა უბრალოდ ჩინეთში მე-9 საუკუნეში მოგონილი შავი დენთის გაუმჯობესება; ეს იყო რევოლუცია — ახალი ნივთიერება შავ დენთზე სამჯერ უფრო მძლავრი იყო. სწორედ ამ მიგნებამ გახსნა გზა თანამედროვე ბალისტიკისკენ, სადაც ტყვიების სიჩქარე ბგერის სიჩქარეს მრავალჯერ აღემატება და ისინი მრავალი ასეული მეტრის მანძილზე ინარჩუნებენ სიზუსტესა და სტაბილურობას.

მე-19 საუკუნის ბოლოს პროცესი მაუზერმა დააგვირგვინა. მათმა საკეტმა საბოლოო სახე მისცა იმ სისტემას, რომელიც დღეს ჩვენს ხელთ არსებული თანამედროვე პრეციზიული შაშხანების პირდაპირი წინაპარია. Mauser 98 — ეს არის თანამედროვე შაშხანის პროტოტიპი. მისმა ტექნიკურმა სტანდარტმა შექმნა ყველაფერი, რასაც დღეს ჩვენ პრეციზიულ „შაშხანას“ ვეძახით: ძლიერი და საიმედო საკეტი, მრავალვაზნიანი მჭიდი, გამოკვეთილი ხრახნები და მაღალი სიზუსტე.

შაშხანების ევოლუციაზე საუბრისას ვერ გამოვტოვებდი გენიალურ და ლეგენდარულ ჯონ მოზეს ბრაუნინგს. მიუხედავად იმისა, რომ მისი სახელი ხშირად პისტოლეტებსა და ტყვიამფრქვევებთან ასოცირდება, სწორედ მან შექმნა ე.წ. „ლევერ ექშენის“ სისტემის (Lever-Action) ლეგენდარული მოდელები, მათ შორის Winchester 1894 და სხვები, რომლებმაც შეცვალეს წარმოდგენა სროლის ტემპსა და საიმედოობაზე. ბრაუნინგის მიერ შემუშავებული საკეტის ჩაკეტვის მექანიზმები და ავტომატიზაციის პრინციპები საფუძვლად დაედო მრავალ თანამედროვე ავტომატურ და ნახევრადავტომატურ სისტემებს, ხოლო მისი კონსტრუქციული გადაწყვეტილებების ნაწილი დღემდე გამოიყენება მსოფლიოს წამყვანი მწარმოებლების პრეციზიულ იარაღებში.

თანამედროვე შაშხანები

დღევანდელი იარაღის ინდუსტრია მომხმარებელს სისტემების, კალიბრებისა და დიზაინის უზარმაზარ არჩევანს სთავაზობს. თუმცა, მე როგორც პრაქტიკოსი, შევეცდები ზედმეტი დეტალები ჩამოგაშოროთ და საკითხს პრაქტიკული კუთხით შეგახედოთ. თანამედროვე შაშხანები შეგვიძლია ორ ძირითად კატეგორიად დავყოთ: ნახევრადავტომატური (Semi-Auto) და ხელით გადასატენი, ე.წ. „ბოლტ“ სისტემის (Bolt-Action) იარაღებად. ვინაიდან ჩემი ბლოგის უმეტესი ნაწილი სიზუსტესა და პრეციზიულობას ეხება, მთავარ აქცენტს ბოლტიან შაშხანებზე გავაკეთებ, ვინაიდან ეს არის დღეს მთავარი საზომი, ხოლო ნახევრადავტომატურებს ნაწილობრივ და ზედაპირულად შევეხები.

ნახევრადავტომატური შაშხანები.

გადატენვის ციკლის შესასრულებლად გასროლისას წარმოქმნილი დენთის წვის აირების ენერგიას იყენებენ. ამის შესასრულებლად არსებობს ორი ძირითადი მექანიზმი, და ისინი პირდაპირ გავლენას ახდენენ იარაღის სიზუსტეზე, წონაზე, და საიმედოობაზე.

პირდაპირი შეფრქვევა (Direct Impingement)

ამ სისტემაში წვის აირების ნაწილი ლულიდან სპეციალური მილის/არხის გავლით მიემართება პირდაპირ საკეტის ჯგუფში (Bolt Carrier Group), სადაც მათი წნევა იწვევს საკეტის უკან სვლას. ეს არის დიზაინი, რომელსაც იყენებს AR-15/M16-ის ოჯახის იარაღების უმეტესობა. მისი აშკარა უპირატესობაა ნაკლები მოძრავი კომპონენტი და წონა, რაც შედარებით მაღალ მექანიკურ სიზუსტეს იძლევა. მინუსი კი ცხელი და ჭუჭყიანი აირების უშუალოდ რესივერში და სასხლეტის ჯგუფში მოხვედრაა, რაც აბინძურებს მექანიზმს და ინტენსიური ცეცხლის დროს ზრდის ტემპერატურას, რაც თეორიულად უარყოფითად აისახება საიმედოობაზე. ამიტომ, ამბობენ, რომ ასეთი სისტემები წმენდისას მეტ ყურადღებას მოითხოვენ.

დგუშის სისტემა (Piston Driven)

დგუშიან სისტემაში დენთის აირები ლულიდან ბიძგს აძლევს მყარ დგუშს, რომელიც, თავის მხრივ, ურტყამს საკეტის ჯგუფს. სხვადასხვა სისტემაში დგუში და საკეტი ხან ცალ-ცალკე მოძრაობს, ხან კი — ერთიანად. დგუშიან სისტემებს განეკუთვნება კალაშნიკოვის ოჯახის იარაღები. ამ სისტემის მთავარ ღირსებად საიმედოობა ითვლება, თუმცა ეს, ჩემი აზრით, საკამათო საკითხია. რაც ცალსახად დადებითია — მექანიზმი რჩება ბევრად სუფთა და ეს უდაოა. მისი დიდი მინუსი იარაღის გაზრდილი წონაა. ასევე ითვლება, რომ პირდაპირი შეფრქვევის სისტემასთან შედარებით, მოძრავი დეტალების გამო, შედარებით არაზუსტია, თუმცა, ვფიქრობ, ესეც საკამათო საკითხია, რადგან მე პირადად წლები იყავი H&K MR308-ის მფლობელი პრეციზიულობა იყო ის ფაქტორი, რის გამოც დარჩა ეს იარაღი ჩემთან რამდენიმე წლის განმავლობაში.

H&K G28

Bolt-Action სისტემები: ეს არის სიზუსტისა და პრეციზიულობის ეტალონი. აქ მსროლელი თავად ახდენს გადატენვას მექანიკურად, რაც გამორიცხავს ზედმეტ მოძრავ დეტალებსა და ტყვიის დეფორმირებას გადატენვის პროცესში. თავის მხრივ, „ბოლტ“ სისტემის შაშხანები, კონსტრუქციის მიხედვით, შეგვიძლია კიდევ ორ ან სამ ქვე ან მინი სახეობად დავყოთ:

კლასიკური: ტრადიციული ფორმა, სადაც სავაზნე და საკეტი სასხლეტის წინ მდებარეობს. მეტწილად ხის ან კომპოზიტური მასალის კონდახი. ეს არის ყველაზე გავრცელებული და ნაცადი დიზაინი. ასეთი მინიმალისტური შაშხანების გამოყენების სფერო ძირითადად მაინც ნადირობა და სარეკრეაციო სროლაა.

თანამედროვე მოდულური სისტემები: ეს არის კლასიკური შაშხანების ევოლუცია, სადაც ხის ან პოლიმერის კონდახი ჩანაცვლებულია ალუმინის ან სხვა მასალის შასით. ის საშუალებას აძლევს მსროლელს, იარაღი „ლეგოსავით“ ააწყოს და მოირგოს თავის ანატომიაზე, ასევე მარტივად ცვალოს სხვადასხვა აქსესუარები. ასეთი გაწყობილი შაშხანები მეტწილად სპორტისთვის და სამხედრო სროლისთვის გამოიყენება.

ბულპაპი (Bullpup): არ ვიცი ეს ცალკე ქვეკატეგორიად ითვლება თუ არა,, თუმცა მოკლედ მაინც განვიხილოთ. ისე არც ისი ვიცი ვინ და რატომ დაარქვა ამ სისტემას ბულ პაპი თუმცა შესაძლოა მისი ეტიმოლოგია მართლას ბულდოგის ლეკვიდან (Bull Puppy) მოდიოდეს, ვიზუალურადაც მას განსხვავებული არქიტექტურა აქვს, საკეტი და სავაზნე სასხლეტის უკან, კონდახშია მოთავსებული. ეს იარაღს უკიდურესად კომპაქტურს ხდის, ლულის სიგრძის შემცირების გარეშეც და შესაძლოა ის ვიზუალურად მართლაც მივამსგავსოდ ბულდოგის მიჭლეტილცხვირიან, მოკლე სხეულიან ლეკვს.

იარაღის „გული“, იარაღის “ხერხემალი”- რესივერი, იგივე ექშენი, იგივე სალულე კოლოფი, იგივე ხაზინა - ქართულად ზუსტად არ ვიცი რომელია სწორი, თუმცა თამამად შეგვიძლია ის მივიჩნნიოთ, როგორც შაშხანის უპირობო სული და გული, ხერხემალი რომელიც სისტემას კრავს და აერთიანებს. ეს არის ცენტრალური კვანძი, სადაც თავს იყრის ყველა სხვა კომპონენტი. მასში იხრახნება ლულა, მასზე მაგრდება სასხლეტი, ის თავსდება კონდახში და მასზევე მონტაჟდება ოპტიკური სამიზნე.

მსოფლიოს ქვეყნების უმეტესობაში, მათ შორის საქართველოშიც, სამართლებრივი კუთხით, იარაღი არის სწორედ რესივერი. ეს არის ერთადერთი დეტალი, რომელიც ატარებს უნიკალურ საიდენტიფიკაციო ნომერს და ექვემდებარება რეგისტრაციას. თქვენ შეგიძლიათ ფოსტით გამოიწეროთ კონდახი, სასხლეტი, ან თუნდაც ოპტიკა, მაგრამ რესივერი მკაცრად რეგულირებადი ნაწილია მსოლფიოს ქვეყნების აბსოლუტურ უმრავლესობაში.

ლულისგან განსხვავებით, რომელიც „სახარჯი მასალაა“ და გარკვეული გასროლების შემდეგ ცვდება, ხარისხიანი რესივერი პრაქტიკულად უკვდავია. ის მზადდება უმაღლესი ხარისხის ფოლადისგან ან სხვა სპეციალური შენადნობებისგან, რათა გაუძლოს კოლოსალურ წნევას, რომელიც გასროლისას წარმოიქმნება (65,000+ PSI რაც 4500 ბარია). სწორად მოვლის პირობებში, ერთი კარგი რესივერი მრავალ ლულას „გამოიცვლის“ და შესაძლოა თაობებსაც კი გადაეცეს. ეს ქართველებისთვის შეფასების მნიშვნელოვანი კრიტერიუმია, ხშირად გაგვიგია თაობიდან თაობაზე გადაცემული იარაღები, „ეს თოფი დაგაბერებს“ და სხვა 😊

ერთმუხტიანი vs. მჭიდიანი

კონსტრუქციული თვალსაზრისით, მექანიკურ ბოლტიან შაშხანებში ორი ტიპის რესივერს ვხვდებით:

ერთმუხტიანი (Single Shot): ამ რესივერებს არ გააჩნიათ ქვედა ჭრილი, შახტა მჭიდისთვის. ისინი ბევრად მასიურები არიან და მათი უპირატესობა მაქსიმალური სიხისტეშია, რადგან ლითონი არ არის გამოჭრილი მჭიდისთვის, რესივერი ნაკლებად დეფორმირდება გასროლის მომენტში. ეს სისტემა პოპულარულია ექსტრემალური სიზუსტის დისციპლინებში (მაგ: F-Class, Benchrest, Palma).

მჭიდიანი: მათ აქვს ქვედა ჭრილი, საიდანაც ვაზნები მიეწოდება (ან ჩაშენებული, ან მოხსნადი მჭიდიდან). უპირატესობა: სროლის ტემპი და პრაქტიკულობაა. ეს არის სტანდარტი მრავალი ტიპის სპორტულ სროლაში, ნადირობასა და სამხედრო სფეროში.

რესივერის ზომები (Action Lengths)

რესივერები ერთმანეთისგან სიგრძის მიხედვით განსხვავდება, რათა სხვადასხვა ზომის ვაზნებს მოერგოს. ეს სპეციფიკაცია კრიტიკულად მნიშვნელოვანია კალიბრის, კონდახის (შასის) და მჭიდის შერჩევისას. ძირითადად გვხვდება სამი ტიპის ზომა:

Short Action (მოკლე) განკუთვნილია ისეთი ვაზნებისთვის, რომელთა საერთო სიგრძე (COAL) დაახლოებით 2.8 ინჩამდეა (71 მმ). მაგალიტად ცნობილი და გავრცელებული ალიბრები .308 Win, 6.5 Creedmoor, .243 Win, 6mm Dasher ყველა მოკლე რესივერზეა. ამ სიგრძის რესივერები ყველაზე პოპულარულია და ხშირად გამოიყენება სპორტულ სროლასა და პოლიციურ სნაიპინგში.

Long Action (გრძელი) განკუთვნილია სტანდარტული და ე.წ. „სტანდარტ მაგნუმ“ კლასის ვაზნებისთვის, რომელთა სიგრძე დაახლოებით 3.34 ინჩამდეა (85 მმ). კალიბრები: .30-06 Springfield, .300 Win Mag, 7mm Rem Mag. ეს არის კლასიკური ნადირობისა და სამხედრო სნაიპინგის ტრადიციული კალიბრები.

Extra Long / XL Action (ზეგრძელი): სპეციალურად შექმნილია განსაკუთრებით დიდი და მძლავრი ვაზნებისთვის, რომელთა სიგრძე 3.6-3.7 ინჩს აღწევს. ხშირად მათ CIP Length-საც უწოდებენ (ევროპული სტანდარტის მიხედვით). მაგალითად 338 Lapua Magnum, .300 Norma Mag. ეს რესივერები გაცილებით მასიური, მძიმე და განიერია, რათა გაუძლოს იმ კოლოსალურ ენერგიას, რომელსაც აღნიშნული კალიბრები წარმოქმნის.

ოპტიკის დამაგრების სისტემები:

რესივერის ზედა ნაწილის გეომეტრია განსაზღვრავს, თუ როგორ დამაგრდება იარაღზე ოპტიკა.

გაბურღული და ხრახნმოჭრილი (Drilled & Tapped)

ეს არის კლასიკური ვარიანტი (მაგ.: Remington 700, Tikka T3 და სხვა), როდესაც რესივერს აქვს ხრახნიანი ნახვრეტები, სადაც მაგრდება ე.წ. "პიკატინის" რელსი ან სხვა ტიპის სამაგრი. ამ სისტემის უპირატესობა ის არის, რომ უნივერსალურია და სხვადასხვა სიმაღლისა და დახრილობის სამაგრის დაყენების საშუალებას იძლევა. შორ მანძილზე სროლისთვის რეკომენდირებულია დახრილი რელსის მაგალითად, 20 MOA ბაზის დაყენება, რაც ოპტიკას დამატებით ამაღლების სვლას აძლევს. სამაგრის არჩევისას — იქნება ეს რელსისებრი ბაზა თუ პირდაპირ ოპტიკის რგოლები — აუცილებელია, ზედმიწევნით სწორად იცოდეთ თქვენი ლულის კოლოფის ნახვრეტებს შორის დაშორება და რესივერის ზედაპირის სპეციფიკაციები.

ინტეგრირებული რელსი: თანამედროვე "Custom" რესივერების (მაგ. Impact, Defiance, Terminus და სხვა მრავალი) დიდ ნაწილს პიკატინის რელსი პირდაპირ კორპუსზე აქვს გამოჩარხული. ეს გამორიცხავს რელსის მორყევის ან მოძრობის შანსს და ზრდის სისტემის მონოლითურობას. მისი ერთადერთი მინუსი არამოდულურობაა, თუმცა ყიდვისას თუ სწორად შეარჩევთ სასურველ დახრილობას, დიდი ალბათობით არც არასოდეს მოგიწევთ მისი გამოცვლა. ასევე მონადირეებისთვის მინუსად ითვლებოდა ასეთი რესივერების დიდი წონა, თუმცა ბოლო პერიოდში ბევრმა მწარმებელმა დაიწყო განცალკევებული სამაგრების ამოჩარხვა სალულე კოლეფობზე, რაც წონას მნიშვნელოვნად ამცირებს.

მერცხლის ან/და მტრედის კუდი (Dovetail): ეს არის უფრო ევროპული სტანდარტი, სადაც რესივერს აქვს ღარები უშუალოდ რგოლების დასამაგრებლად, თუმცა დღეს ისინიც ხშირად ადაპტირდება პიკატინის სტანდარტზე უნივერსალურობის გამო. “კუდები” დარჩა მხოლოდ მცირეკალიბრიანი შაშხანების სამაგრად, ისიც ზოგიერთ მწარმოებელზე. პიკატინის სამაგრი ისეთ უნივერსალურობას სძენს სისტემას, რთულია მწარმოებელმა გაუძლოს ამ ცდუნებას და ტრადიციულ მტრედისკუდზე დარჩეს

ექსკლუზიური სისტემები: მიუხედავად Picatinny/Weaver სტანდარტების უნივერსალურობისა, მსოფლიო ბაზარზე არსებობს მაღალი კლასის მწარმოებლების მიერ შექმნილი ექსკლუზიური სამაგრის სისტემები. მათი ფილოსოფია ალბათ არის გადააჭარბონ სტანდარტებს, ან შექმნან უნიკალური და განუმეორებელი სისტემები, ან შესაძლოა მხოლოდ მარკეტინგი იყოს მიზეზი, თუმცა ისნი ცდილობენ უზრუნველყონ მაქსიმალური სიმყარე და აბსოლუტური ნულზე დაბრუნება (Return to Zero) ოპტიკის მრავალჯერ მოხსნა-დაყენების შემდეგაც კი. ყველაზე ცნობილი და გამორჩეული მაგალითია Blaser-ის „უნაგირა სამაგრი“ ტრადიციული სისტემებისგან განსხვავებით, ეს სამაგრი უშუალოდ რესივერზე კი არა, ლულაზე მაგრდება. ეს უზრუნველყოფs იმას, რომ თუნდაც ლულა მოხსნათ, ოპტიკა ყოველთვის ლულის ნაწილად რჩება, რაც გასწორების წერტილის მუდმივ შენარჩუნებას გ უნდა უწრუნველყოფდეს წესით, თუმცა პრაქტიკაში როგორ მუშაოებს და რა სიზუსტით ბრუნდება თავის ადგილას, უფრო მფლობელებს ეცოდინებათ.

იგევე ტიკას და საკოს ფაქტიურად ჰიბრიდული რესივერი აქვს, ოპტიკის დამაგრების თვალსაზრისით, გარდა იმისა რომ მათი სალულე კოლოფი დახვრეტილია და ხრახნმოჭრილია, რაც საშუალებას იძლევა დაამაგრო მასზე სასურველი პიკატინის ბაზა, მას ასევე აქვს Optilock სისტემა, რომელიც ეფუძნება კონუსურ „მერცხლის კუდს“. ეს გეომეტრია, სპეციალურ რგოლებთან ერთად, უზრუნველყოფს, რომ ოპტიკა ყოველთვის სრულყოფილად იყოს გასწორებული ლულის ღერძთან.

არის კიდევ რიგი მწარმოებლებისა, რომლების ექსკლუზიურ და უნიკალურ ჭრილები აქვთ ამოჩარხული თავიანთ შაშხანებზე. ასეთი სისტემები, როგორც წესი, ან სანდო არ არის, ან ძვირადღირებულია და თქვენ შეზღუდული ხართ მხოლოდ კონკრეტული ბრენდის სამაგრებით, ასე რომ ისინი უფრო და უფრო იშვიათად გვხდებიან თანამედროვე მოდელებზე.

უკუცემის ბჯენი (Recoil Lug) ეს არის ლითონის კბილი, ფირფიტა, რომელიც რესივერსა და ლულას შორისაა მოთავსებული და უკუცემის მთელ ენერგიას იღებს საკუთარ თავზე. ეს ძალიან კრიტიკული დეტალია, თუ Recoil Lug არ არის იდეალურად გასწორებული და საკმარისად ხისტი, ის საშუალებას აძლევს რესივერს, ოდნავ იმოძრაოს კონდახის/შასის შიგნით, რაც ყოველ გასროლაზე არასასურველ ვიბრაციებს იწვევს რაც საბოლოოდ ცდომილებების მიზეზია. Custom რესივერებზე ის ხშირად ქარხნულზე უფრო სქელი და რესივერზე ინტეგრირებულია (როგორც ოპტიკის სამაგრი ბაზები, რაც უზრუნველყოფს მონოლითურ სტაბილურობას. ქარხნული შაშხანების უმეტესობაზე კი, უკუცემის ბჯენი ლულასა და რესივერს შეორის შუასადებივით იდება და ლულით ეჭირება.

უნდა აღინიშნოს რომ, ჩვენთან ყველაზე პოპულარულ ტიკასა და საკოს, უკუცემის ბჯების საკითხი “უცნაურად ააქვს გადაწყვეტილი. “გამოშვერილი” ფირფიტის ნაცვლად, ფინელებმა რესივერზე ჭრილი ამოჭრეს, რომელშიც კონდახში ინტეგრირებული უკუცემის ბჯენი შედის. მე პირადად ასეთი გადაწყვეტა არ მომწონს, თუმცა ფაქტია რომ ეს იარაღები ცნობილია თავისი სიზუსტითა და საიმედოობით.

რესივერის გეომეტრია

როგორც ვთქვით, რესივერი არის სასროლი სისტემის გული, სული და ხერხემალი. მისი ხარისხი და გეომეტრია მთელი იარაღის პრეციზიულობას, სიზუსტეს, საიმედოობასა და ხანგრძლივ მუშაობას განაპირობებს. მის ღირსებას განსაზღვრავს არა დიზაინი, დაფერვა ან ზოგადი ვიზუალი, არამედ სრულყოფილი გეომეტრიული სიმეტრიულობა და ღერძების ცენტრული თანხვედრა (Concentricity). მაღალი ხარისხის რესივერი უნდა იყოს გამოჩარხული ულტრა-ზუსტი ტოლერანტობით, რათა დაცული იყოს ორი ფუნდამენტური პირობა:

1. ლულის გასწორება 90°-ზე: ზედაპირები, სადაც ლულა და რესივერი ჩახრახნვის შემდეგ ერთმანეთს ებჯინება, აუცილებლად უნდა იყოს გამოჩარხული ზუსტად 90 გრადუსით საკეტის ღერძის მიმართ. ეს გამორიცხავს ლულის „ცერად“ დგომას.

ასევე, თავის მხრივ, ლულის შიდა ღერძი და გარე კონტურიც იდეალურად დაცენტრილი (კონცენტრული) უნდა იყოს, რათა ლულის არხი „გვერდზე არ იყურებოდეს“.

1. ვაზნის გასწორება 90°-ზე: რესივერი უნდა უზრუნველყოფდეს, რომ ვაზნა შედიოდეს სავაზნეში და ებჯინებოდეს საკეტის სარკეს (Bolt Face) იდეალურად 90 გრადუსით. ნებისმიერი მიკროსკოპული გადახრა ამ 90-გრადუსიანი წესიდან იწვევს ტყვიის არასწორ დგომად თნდაც სწორად გაჩარხულ და დამაგრებულ სავაზნეში.

მოკლედ: თუ რესივერი იდეალურად არ არის გამოჩარხული და ვაზნა 90 გრადუსით არ ზის სავაზნეში, იარაღს აქვს თანდაყოლილი ცდომილება, რომლის გამოსწორებასაც ვერცერთი ძვირადღირებული ლულა, ოპტიკა თუ ვაზნა ვერ შეძლებს.

რაც შეეხება მასობრივი წარმოების შაშხანებს, როგორიცაა, მაგალითად, ცნობილი Remington 700, მათ ხშირად გააჩნიათ ქარხნული ტოლერანტობა (ექსცენტრულობა), რომელიც პრობლემას არ ქმნის ზოგიერთი აქტივობისთვის, მაგრამ არასაკმარისია მაღალი სპორტული შედეგებისთვის. ამის გამო, ამერიკაში საკმაოდ პოპულარულია პროცედურა, სახელად რესივერის „ტრუინგი“ (Truing) ან „ბლუპრინტინგი“. ეს პროცესი გულისხმობს ყველა კრიტიკული კვანძის და ზედაპირის (ლულის შესაერთებელი სიბრტყის, საკეტის სარკისა და ხრახნების) ხელახლა გადაჩარხვასა და გასწორებას, რათა დაცული იყოს ზემოხსენებული 90-გრადუსიანი სიმეტრია.

“ტრუინგი” არსებითად აქრობს ქარხნულ გეომეტრიულ შეცდომებს და მასობრივად წარმოებულ შაშხანას აძლევს პოტენციალს, მიაღწიოს იმ სიზუსტეს, რომელიც, როგორც წესი, მხოლოდ ძვირადღირებული Custom რესივერებისთვის არის დამახასიათებელი.

ტრუინგი სურათებში

საკეტის (Bolt) მოქმედების მექანიკა და ფუნდამენტური განსხვავებები:

საკეტი არის შაშხანის მოქმედების „ძრავა“. ეს არის მასიური მოძრავი კომპონენტი, რომელშიც მოთავსებულია დამრტყმელი, ექსტრაქტორი, უმეტესად ეჟექტორი. საკეტის ასრულებს ვაზნის მიწოდების, ჩაკეტვის, გასროლისა და მასრის ამოგდების ციკლს. მისი გემოეტრია და ჩაკეტვის სისტემები განსხვავდება ერთმანეთისგან.

ჩაკეტვა და მართვის კუთხე

საკეტის უმთავრესი ამოცანაა, უზრუნველყოს ვაზნის სავაზნეში შეტანა და გასროლისას წარმოქმნილი მაღალი წნევა უსაფრთხოდ დაიჭიროს და „ჩაკეტოს“ ლულაში. ამისთვის მას ააქვს ე.წ. Lug-ები (ბჯენები/კბილები), რომლებიც რესივერში სპეციალურად გამოჩარხულ პორტებში შედიან და იკეტებიან.

ორბჯენიანი საკეტი ყველაზე გამოცდილი და გავრცელებული დიზაინია, რომლის საიმედოდ ჩასაკეტად საჭიროა სახელურის 70-90 გრადუსით მანიპულირება/ჩატრიალება. ბევრი თანამედროვე მწარმოებელი იყენებს ამ გეომეტრიას, ისევე როგორც კლასიკური შაშხანების უმეტესობა 2 ბჯენიანია. (მაგ. Remington 700, Tikka)

სამ - ან მეტბჯენიანი საკეტი გამოიყენება თანამედროვე პრეციზიული სისტემების ერთ ნაწილში, მაშინ როდესაც ზოგიერთი მწარმოებელი ისევ 2 ბჯენზე დარჩა. ეს დიზაინი უსაფრთხოების კუთხითაც უფრო ეფექტურია და სახელურის მანიპულირებისთვის მხოლოდ 60 გრადუსია საჭირო. მართვის ეს მცირე კუთხე მსროლელს საშუალებას აძლევს, უფრო სწრაფად გადატენოს იარაღი, ხოლო საკეტის სახელური არ ეჯახება დაბალ სიმაღლეზე დამონტაჟებული ოპტიკური სამიზნის ოკულარს.

ვაზნის მიწოდების სისტემები (Feeding) პირდაპირ არ მოქმედებს პრეციზიულობაზე, თუმცა პირდაპირ გავლენას ახდენს საიმედოობაზე. არსებობს ძირითადად ვაზნის მიწოდების 2 სისტემა:

თავისუფალი ან მიწოლით მიწოდება (Push Feed) (მაგალითად რემ700, ტიკა ტ3 და უმრავლესობა თანამედროვე შაშხანები, ძალიან გავრცელებულია საკოს ტიპის ექსტრაქტორები) არის როდესაც საკეტი ვაზნას უბრალოდ უბიძგებს სავაზნისკენ. ექსტრაქტორი (მასრის ამოსაღები კბილი) ვაზნის კორპუსს მხოლოდ მას შემდეგ ეჭიდება, რაც ვაზნა სავაზნეში სრულად შევა და ზამბარით დატვირთული ექსტრაქტორის კბილი გილზის ქუსლს თავისით გადაახტება. ეს სისტემა კონსტრუქციულად მარტივია, მაგრამ თეორიულად ნაკლებად საიმედოდ ითვლება. თუმცა, მწარმოებლებმა ისე დახვეწეს თავიანთი თანამედროვე ნაწარმი, მე პირადად ამ უკანასკნელ მოსაზრებას აღარ ვეთანხმები მიუხედავად იმისა, რომ 3 სხვადასხვა იარაღზე გამიტეხია ექსტრაქტორის კბილი

კონტროლირებადი მიწოდება (Controlled Feed): (მაგალითად, Mauser M98, Winchester Model 70, ქასთომ შაშხანების ნაწილი). როგორც კი ვაზნა მჭიდიდან ამოვა, გილზის ქუსლი ექსტორის კბილის ქვეშ თავისით ხტება, ექსტრაქტორი მას მყისიერად „ეჭიდება“ და აკონტროლებს მთელი ციკლის განმავლობაში — მჭიდიდან ამოსვლიდან ვაზნის სავაზნეში შესვლამდე და შემდეგ მის ამოგდებამდე. ეს სისტემა უფრო უსაფრთხო და საიმედოდ ითვლება, თუმცა მანიპულირება შედარებით რთულია. ხელით სავაზნეში “შეგდებული” ვაზნაზე საკეტის დაკეტვისას, სავსებით შესაძლებელია ექსტრაქტორის კბილი გატეხოთ.

ექსტრაქტორი (Extractor):

ეს არის საკეტზე დამაგრებული პატარა, ან არც ისე პატარა(მაუზერის შემთხვევაში) „კბილი“, რომლის მოვალეობაა, გასროლილი მასრის ქუსლს (Rim) ჩაეჭიდოს და მასრა სავაზნედან გარეთ გამოიტანოს. კონტროლირებადი მიწოდების სისტემებში როგორც ვთქვით ექსტრაქტორი მასრას ადრე ეჭიდება, პრაქტიკულად მჭიდიდან ამოსვლისთანავე ხოლო Push Feed-ში კი — გვიან, უშუალოდ სავაზნეში, მას შემდეგ რაც საკეტს დაკეტავთ.

ეჟექტორი (Ejector): ეს არის ზამბარით მომუშავე მექანიზმი, რომელიც ექსტრაქტორის მიერ გამოტანილ მასრას რესივერის ფანჯრიდან გარეთ აგდებს.

საბოლოო ჯამში, რესივერი და საკეტი არ არის მხოლოდ “რკინის ნაჭრები” ან უბრალოდ „დეტალები“, რომელიც ლულასა და კონდახს აკავშირებს ერთმანეთთან; რესივერის შერჩევისას შეხედეთ მას, როგორც თქვენი შესაძლებლობების მაქსიმუმს, განსაკუთრებით თუ ქასთომ შაშხანას აწყობთ. თუნდაც ქარხნულ შაშხანას ყიდულობდეთ, გახსოვდეთ ერთი წესი: საუკეთესო ლულაც კი ვერ მოგცემთ იმაზე მეტ პრეციზიულობას, რის საშუალებასაც რესივერი იძლევა. ამიტომ, თუ ბიუჯეტში შეზღუდული ხართ, სჯობს დაზოგოთ ფული კონდახზე ან აქსესუარებზე, რომლებიც მომავალში ადვილად შეიცვლება, მაგრამ არასდროს გააკეთოთ ეკონომია “ხერხემალზე”. ლულა არის ის, რითაც ისვრით დღეს და გადააგდებთ ხვალ, მაგრამ რესივერი არის ინვესტიცია, რომელიც განსაზღვრავს თქვენს შედეგებს წლების განმავლობაში.

ფილმებსა და ვიდეოთამაშებში ხშირად გვინახავს, როგორ მიფრინავს ტყვია ლულიდან სამიზნემდე აბსოლუტურად სწორი, ლაზერის სხივის მსგავსი ხაზით. დამწყები მსროლელებისთვის ეს არის პირველი და უმთავრესი მცდარი წარმოდგენა, რომელიც რეალობასთან შეჯახებისთანავე იმსხვრევა. სინამდვილეში, იმ წამიდან, როგორც კი ტყვია ლულას ტოვებს და დენთის წვის აირების ზემოქმედებისგან თავისუფლდება, ის მარტო რჩება ფიზიკის ორ „დაუნდობელ და ჯიუტ“ ძალასთან: ჰაერის წინააღმდეგობასთან (რომელიც მას ანელებს) და გრავიტაციასთან (რომელიც მას ქვემოთ ექაჩება).

მოდით, ჯერ განვიხილოთ გრავიტაცია, რადგან ის მუდმივი და აბსოლუტურად პროგნოზირებადია. წარმოიდგინეთ, რომ თქვენი შაშხანა იდეალურად ჰორიზონტალურად გიჭირავთ. იმ მომენტში, როცა სასხლეტს გამოკრავთ, ტყვია იწყებს მოძრაობას წინ. ამავდროულად, გრავიტაცია მყისიერად იწყებს მის „ჩამოგდებას“ დედამიწის ცენტრისკენ, ანუ პირდაპირ ქვემოთ.

ფიზიკის კლასიკური მაგალითი რომ მოვიყვანოთ: ვთქვათ, 100 მეტრიანი კოშკის სახურავიდან ერთდროულად გაისვრით ჰორიზონტალურად (ტყვია A) და იმავე სიმაღლიდან მეორე ტყვიას (B) უბრალოდ ხელიდან გაუშვებთ — ორივე ტყვია მიწაზე (იდეალურ პირობებში, ანუ ვაკუუმში) ერთდროულად დაეცემა.

რატომ ხდება ასე? ამ ფენომენის გასაგებად ჩვენ უნდა გავაანალიზოთ ტყვიაზე მოქმედი ძალები ცალ-ცალკე, ორ განზომილებაში: ვერტიკალურ (ზემოთ-ქვემოთ მოძრაობა) და ჰორიზონტალურში (ფრენა წინ).

• ვერტიკალური მოძრაობა (ვარდნა):
• ტყვია B-ზე (ხელიდან გაშვებული) მოქმედებს მხოლოდ გრავიტაცია, რომელიც მას ექაჩება ქვემოთ. მისი საწყისი ვერტიკალური სიჩქარე არის 0 ხელიდან გაშვების მომენტში და ის უბრალოდ ვარდება იქ, სადაც ხელი გაუშვით.
• ტყვია A-ს (ლულიდან გასროლილი): გასროლა მას ანიჭებს უზარმაზარ ჰორიზონტალურ სიჩქარეს, მაგრამ მისი საწყისი ვერტიკალური სიჩქარე არის ზუსტად იგივე, რაც B ტყვიისა — 0. იმ წამიდან, როგორც კი ის ლულას ტოვებს, მასზეც ზუსტად იგივე დედამიწის იგივე გრავიტაცია იწყებს მოქმედებას და იგივე ძალით ექაჩება ქვემოთ.

ვინაიდან ორივე ტყვია იწყებს ვარდნას ერთი და იმავე სიმაღლიდან, ორივეს აქვს ერთი და იგივე საწყისი ვერტიკალური სიჩქარე (0) და ორივეზე მოქმედებს ერთი და იგივე ვერტიკალური აჩქარება (დაახლოებით 9.8 მ/წმ², გემახსოვრებათ თავისუფალი ვარდნის აჩქარება -[g] სკოლის ფიზიკიდან.), ამიტომ ზუსტად ერთი და იგივე დრო სჭირდებათ მიწამდე ჩასაღწევად. ჰორიზონტალური სიჩქარე არანაირ გავლენას არ ახდენს ვერტიკალურ მოძრაობაზე. ტყვიის ჰორიზონტალური მოძრაობა და მისი ვერტიკალური ვარდნა ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი პროცესებია, რომლებიც უბრალოდ ერთდროულად ხდება.

სწორედ ამ ფაქტორების გამო, ტყვია არასდროს მიფრინავს სწორი ხაზით. მისი რეალური გზა არის მრუდი. ამ მრუდე, რკალისებრ გზას, რომელსაც ტყვია ფრენისას გადის, ეწოდება ბალისტიკური ტრაექტორია. ამ ტრაექტორიას აქვს პარაბოლის ფორმა. პარაბოლა სწორედ იმიტომ იქმნება, რომ ტყვიას აქვს მაღალი ჰორიზონტალური სიჩქარე (რომელიც თანდათან კლებულობს ჰაერის წინააღმდეგობის გამო) და მუდმივი ვერტიკალური აჩქარება ქვემოთ (გრავიტაციის გამო).

რას ნიშნავს ეს ყველაფერი ჩვენთვის, მსროლელებისთვის? თუ თქვენი სამიზნე 100 მეტრშია და თქვენ ლულას პირდაპირ სამიზნის ცენტრს დაუმიზნებთ, თქვენი ტყვია აუცილებლად მოხვდება ცენტრზე დაბლა. რატომ? იმიტომ, რომ იმ დროში, რასაც ტყვია 100 მეტრის დაფარვას მოანდომებს, გრავიტაცია მას რამდენიმე სანტიმეტრით ქვემოთ „ჩამოწევს“.

მოდი, სხვა მხრიდან შევხედოთ ტყვიის ვარდნის გამოთვლას. როგორც ზემოთ ვთქვით, ჰორიზონტალური სიჩქარე არ ცვლის ვერტიკალურ სიჩქარეს და აჩქარება დედამიწის ცენტრის მიმართ მუდმივია, მიუხედავად მისი მასისა, როგორც გალილეო გალილეიმ დაგვიბარა. ანუ აქედან შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ თუ ვიცით ტყვიის ფრენის დრო, ზუსტად შეგვიძლია დავთვალოთ ვარდნა და თან სულერთია, რა მანძილს გაივლის ამ დროში ლულიდან გასროლილი ტყვია.

ვინაიდან დადგენილია, რომ დედამიწის მიმართ აჩქარება 9.8 მ/წმ²-ია, ჩვენ შეგვიძლია გამოვთვალოთ ტყვიის ვარდნა 1 წამში:

 

0 მ/წმ(საწყისი)+ 9.8მ/წმ(საბოლოო)

____________________________________________ = 4,9 მ/წმ (საშუალო)

                           2

 

შესაბამისად, 1 წამში დედამიწის ცენტრის მიმართულებით გავლილი მანძილი იქნება 4.9 მეტრი.

სხვათაშორის, თავისუფალი აჩქარების სიდიდე იცვლება იმის მიხედვით, დედამიწის თუ რომელ კონკრეტულად წერტილში იმყოფებით. თუმცა ამას  ცოტა ხანი ყურადღება არ მიაქციოთ.

პატარა გადახვევა,  მთვარეზე ტყვია დაიწევდა 81 სმ-ით წამში, ვინაიდან მისი მასა და რადიუსი დედამიწაზე გაცილებით პატარაა, ხოლო მაგალითად იუპიტერზე , წამში  ტყვია 12.5 მეტრით ჩამოვარდებოდა, ანუ დაახლოებით 2.5 ჯერ მეტად, ვიდრე დედამიწაზე.

 

 

 

ეს რიცხვები რეალობაში ოდნავ სხვანაირად მუშაობს სხვადასხვა ფაქტორის გამო, მაგრამ ჩემი მიზანი იყო, დამეფიქრებინეთ იმაზე, რომ ტყვიის ვარდნა მხოლოდ დროსთან არის კორელაციაში და არა მის ჰორიზონტალურ სიჩქარესთან. რა თქმა უნდა, ჰორიზონტალური სიჩქარე და ტყვიის მასა საბოლოოდ ახდენს გავლენას ზოგადად ტყვიის ტრაექტორიაზე, ანუ, იმაზე, რამდენად მოშორებით დაეცემა ტყვია,  მაგრამ ამაზე მოგვიანებით.

ვინაიდან ზუსტი გასროლა, მათ შორის, არის ტყვიის ვარდნის კომპენსირების ხელოვნება, გასროლის წინ ჩვენი ამოცანაა ზუსტად გამოვთვალოთ, რამდენით ჩამოვარდება ტყვია კონკრეტულ მანძილზე და შესაბამისად, ლულა მივმართოთ სწორედ იმდენით მაღლა, რომ ტყვიამ თავისი პარაბოლური ტრაექტორიით ფრენისას, ზუსტად სამიზნის ცენტრში „ჩაყვინთოს“. ოპტიკური სამიზნე მოწყობილობების მთავარი დანიშნულებაც არა მხოლოდ გამოსახულების გადიდება და „ახლოს მოტანა“, არამედ ვარდნის კომპენსირებაა. როდესაც ჩვენ ოპტიკაში ვიყურებით და ბადეს სამიზნის ცენტრზე ვსვამთ, რეალურად, ჩვენი შაშხანის ლულა ამ დროს ზემოთ არის მიმართული. ოპტიკა გვაძლევს საშუალებას, დავინახოთ სწორი ხაზი (დამიზნების ხაზი), მაშინ როცა ლულა (გასროლის ხაზი) ამ სწორ ხაზთან შედარებით ზემოთაა აწეული და ტყვიას საჭირო რკალით უშვებს.

 

იარაღის გადახრა (Rifle Cant)

ბალისტიკური გამოთვლების სიზუსტე ფუნდამენტურად ეფუძნება ერთ კრიტიკულ დაშვებას: იარაღი და მისი ოპტიკური სამიზნე იდეალურად ვერტიკალურადაა გასწორებული ერთმანეთის და გრავიტაციის მიმართულების მიმართ. ამ პირობის დარღვევას იარაღის გადახრა (Rifle Cant) ეწოდება. გადახრის 2 შესაძლო ვარიანტი არსებობს:

ა) არასწორად დამონტაჟებული ოპტიკური სამიზნე/თარაზო: ასეთ შემთხვევაში, მექანიკურად გამართული ოპტიკური სამიზნის ცენტრი კი გასწორებულია და ემთხვევა სწორად დაყენებული სამიზნის ცენტრს, თუმცა,  როდესაც საქმე დისტანციაზე სროლაზე მიდგება, ამაღლების დოლურა (Elevation Turret) ბადეს არ გადაადგილებს მხოლოდ ვერტიკალურ სიბრტყეში — ოდნავ გვერდითაც მიჰყავს. იგივე ხდება ამგვარად დამაგრებული სამიზნის ბადით სროლისას (Holdover).

ბ) სწორად დამონტაჟებული სამიზნე, მაგრამ იარაღის გადახრა უშუალოდ გასროლის წინ: ეს უფრო ფართოდ გავრცელებული შეცდომაა. როგორც კი იარაღს, თუნდაც მცირედით, გვერდზე გადავხრით, ჩვენი ოპტიკის „ვერტიკალური“ ბადე და კორექტირების ღერძი რეალურად დიაგონალური ხდება, მაშინ როცა გრავიტაცია კვლავ დაუნდობლად, პირდაპირ ქვემოთ მოქმედებს. გადახრილი იარაღით სროლისას ვაწყდებით ორმაგ პრობლემას: პირველი — როდესაც მსროლელი სიმაღლის კორექტირებას აკეთებს, ის ტყვიას უნებლიედ უშვებს გვერდზეც, გადახრის მიმართულებით; და მეორე — ამავდროულად, ტყვია ვეღარ იღებს გრავიტაციის დასაძლევად საჭირო სრულ ვერტიკალურ სიმაღლეს. ამ ორი ფაქტორის ჯამური ეფექტი ყოველთვის ერთნაირი და პროგნოზირებადია: ტყვია აცდება სამიზნეს დაბლა და გადახრის მიმართულებით.

სწორედ ამიტომ, შორ მანძილებზე სროლაში თარაზო (Bubble Level) არა თავის მოსაწონებელი ინსტრუმენტი, არამედ აუცილებელი ატრიბუტია. იარაღის თარაზოში გასწორება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია დიდ დისტანციებზე სროლისას. მაგალითად, 2 გრადუსით გადახრილი იარაღიდან სროლისას, 1000 მეტრზე ტყვია, მხოლოდ ამ მიზეზით, დაახლოებით 30 სმ-ით, ანუ მთელი 1 MOA-თი გადაიხრება დამიზნების წერტილიდან, და ეს ციფიც კალიბრზე და მის ტრაეტორიაზეა დამოკიდებული.

მერწმუნეთ, თარაზოს გარეშე 2-3 გრადუსიანი გადახრის თვალით შემჩნევა თითქმის შეუძლებელია, მით უმეტეს, თუ სროლა დახრილ ან გორაკ-ბორცვიან ლანდშაფტზე მიმდინარეობს. ვერც 100 მეტრზე განთავსებულ სამიზნე დაფაზე განულდებით სწრაფად და ტყვიების მინიმალური დანახარჯებით, თუ ოპტიკური სამიზნის ბადე გადახრილი გექნებათ.

მანძილის გაზომვა და კუთხე

აქვე, ბალისტიკური ტრაექტორიის ნაწილში, მინდა მოკლედ შევეხო მანძილის გაზომვის მნიშვნელობას და კუთხე-კომპენსირებულ მანძილს.

რა ხდება მაშინ, როდესაც ვისვრით არა ჰორიზონტალურად, არამედ კუთხით — მაგალითად, მთიან რელიეფზე, აღმართზე ან დაღმართზე? აქ მოქმედებს ერთი ოქროს წესი: კუთხით სროლისას (როგორც ზემოთ, ისე ქვემოთ) ტყვია ყოველთვის იმაზე ნაკლებად ვარდება, ვიდრე ჰორიზონტალურად სროლისას იგივე მანძილზე. ამის მიზეზი ზუსტად ისაა, რაც უკვე ზემოთ ვახსენეთ: გრავიტაცია ყოველთვის პირდაპირ ქვემოთ, დედამიწის ცენტრისკენ პერპენდიკულარულად ექაჩება და არა ჩვენი ლულის ან რომელიმე მთის ბორცვის მიმართულებით. როცა ლულა დახრილია, გრავიტაციის ეფექტი ტყვიის ტრაექტორიაზე (ჩვენი ხედვის ხაზის მიმართ) მცირდება.

ამ ფენომენის გამოსათვლელად მსროლელები ვიყენებთ „კუთხე-კომპენსირებულ მანძილს“ (Angle Compensated Distance). ეს არის ის ერთადერთი მანძილი, რომელიც გრავიტაციას „აინტერესებს“. თანამედროვე მანძილმზომების აბსოლუტური უმრავლესობა ავტომატურად ზომავს კუთხეს და მსროლელს ეკრანზე პირდაპირ მზა, კომპენსირებულ მანძილს აწვდის, ამიტომ დღეს მსროლელები ნაკლებად ვიტვირთავთ ტვინს დამატებითი ბუღალტერიით.

მართალია, თანამედროვე მანძილმზომები ამ გამოთვლებს ჩვენს მაგივრად აკეთებენ, თუმცა სრულყოფილებისკენ მიმავალ რთულ გზაზე, უმჯობესია ვიცოდეთ, რატომ და როგორ მუშაობს ეს ყველაფერი. ამ კალკულაციის უკან დგას ფიზიკის მარტივი პრინციპი: დადგენილია, რომ გრავიტაციის რეალური ეფექტის გამოსათვლელად, რეალური მანძილი მრავლდება სპეციალურ კოეფიციენტზე, რომელიც სწორედ ამ სროლის კუთხის კოსინუსია. ალბათ ეს არის სკოლის ტრიგონომეტრიის გამოყენების ყველაზე პრაქტიკული მაგალითი რეალურ ცხოვრებაში. 😊

 

ქვემოთ ცხრილში მოცემულია კოეფიციენტები სხვადასხვა კუთხეებისთვის.

 

როგორც ხედავთ, 15 გრადუსამდე კუთხეზე სროლისას ეფექტი უმნიშვნელოა ახლო და საშუალო მანძილებზე და თამამად შეგვიძლია უგულებელვყოთ, თუმცა რაც უფრო იზრდება კუთხე, მით უფრო მნიშვნელოვანი ხდება მისი ფაქტორი.

ეს კოეფიციენტები პრაქტიკაში შემდეგნაირად მუშაობს: მაგალითად, ვისვრით 500 მეტრზე, 30-გრადუსიანი კუთხით (აღმართზე ან დაღმართზე). ვიცით, რომ 30-გრადუსიანი კუთხის კოეფიციენტი 0.87-ია.

500 მეტრი (რეალური მანძილი)×0.87 (კოეფიციენტი)=435 მეტრი.

435 მეტრი არის „კომპენსირებული მანძილი“, ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ტყვიაზე (ჭურვზე) გრავიტაციის ზემოქმედება მხოლოდ ამ მანძილზე ხდება და, შესაბამისად, ოპტიკაზე კორექტირება („კლიკები“) უნდა შეიყვანოთ 435 მეტრისთვის და არა 500-ისთვის.

ოდნავ კიდევ წინ წავიწიოთ და ერთ კრიტიკულ დეტალს შემოვიტან ჩვენს მსჯელობაში. სროლა გაცილებით პროგნოზირებადი და მარტივი იქნებოდა, თუ გასროლილი ტყვიების ტრაექტორიები ერთმანეთს დაემთხვეოდა და ჩვენს მიერ ზემოთ აღწერილ პარაბოლას იდეალური ფორმა ექნებოდა. რეალურ სამყაროში, ზეზუსტი იარაღი, თუნდაც სრულყოფილად სტატიკურ სადგარში რომ იყოს დამაგრებული, არც ერთ გასროლას აბსოლუტურად იდენტურად არ გაიმეორებს წინა გასროლების ტრაექტორიებს. ფანრის ნათურიდან გამოსულ შუქს და კონუსს რომ შევადარეთ ლულიდან გამოვარდნილი ტყვიების განვლილი გზები ხომ გახსოვთ?

ეს იმიტომ ხდება, რომ თავად სისტემას (იარაღს, ოპტიკას და განსაკუთრებით ამუნიციას) გააჩნია თანდაყოლილი სისტემური ცდომილებები — ის, რასაც ჩვენ "პრეციზიულობით" ვზომავთ. ტყვიის საწყისი სიჩქარის ცვალებადობა, ლულის ვიბრაცია (ჰარმონიკები), თვით ტყვიის მცირე ასიმეტრია და სხვა მრავალი ფაქტორი ქმნის უნიკალურ გზას ყოველი გასროლისთვის. შესაბამისად, ჩვენ რეალურად საქმე გვაქვს არა ერთ იდეალურ პარაბოლურ ხაზთან, არამედ პარაბოლურ კონუსთან — ტრაექტორიების ერთობლიობასთან, რომლებიც ლულიდან იშლება.

 

ჩემი ნაშრომის მიზანიც, თქვენთვის სწორედ ამ პარაბოლური კონუსის მაქსიმალურად შევიწროების ან "გაერთიანებისკენ" მიმავალი გზის გააზრება და გამარტივებაა.

რომ შევაჯამოთ, რაც აქამდე გავიგეთ, არის ის, რომ სამიზნე და ლულა სხვადასხვა ადგილას იყურებიან; გავიგეთ, რომ გრავიტაცია ქვემოთ ექაჩება ტყვიას, ჰაერის წინააღმდეგობა ტყვიას აჩერებს, ტყვიები ერთმანეთის ტრაექტორიას არ იმეორებენ, მანძილი, რომელსაც ვზომავთ, შესაძლოა მცდარი იყოს და ეს ჯერ კიდევ ყველაფერი არ არის.

 

ეს რომ კარგად გავიგოთ, თავიდან უნდა დავიწყოთ. იდეალურ სამყაროში ლულიდან გამოვარდნილი ტყვიები ერთი და იგივე გზის გავლის შემდეგ, ერთი და იგივე ადგილას მოხვდებოდა სამიზნეს, მაგრამ ჩვენ იდეალურ სამყაროში არ ვცხოვრობთ, შესაბამისად  რაც არ უნდა პრეციზიული სისტემა გვქონდეთ, სულ რომ იარაღი დააბეტონოთ, ტყვიები მაინც არასოდეს იმოძრავებენ ერთი და იგივე ტრაქტორიით. ჩვენ ამას ვეძახით იარაღის ბუნებრივ გაბნევას. რაც უფრო პატარაა ეს გაბნევა, მით უფრო პრეციზიულია სისიტემა.

წარმოიდგინეთ ღამე კედელზე ვანათებთ ფანარს,   ფანრის შუქი კედელზე წრიულად  ეცემა, რაც უფრო მოვშორდებით კედელს, ფანრის შუქი  უფრო მეტ ტერიტორიას  გაანათებს, ანუ განათებული წრის დიამეტრი გაიზრდება. გვერდიდან რომ შევხედოთ ფანრიდან გამოსულ შუქის ფორმას, კონუსს მოგვაგონებს, ხოლო კედელზე განათებული წრე, ამ კონუსის ფუძე გამოდის. თუ კონუსის წვერის კუთხის გრადუსს არ შევცვლით და კონუსს სიგრძეში გავზრდით ან შევამცირებთ, ვნახავთ, რომ ფუძის დიამეტრი კონუსის სიგრძის მიმართ პირდაპირპროპორციულ დამოკიდებულებაში იქნება, რაც უფრო გრძელი იქნება კონუსი მით უფრო დიდი იქნება ფუძის დიამეტრი და რაც უფრო მოკლე, მით პატარა იქნება ფუძის დიამეტრი. ლულიდან გამოვარდნილი ტყვიებიც ანალოგიურად იქცევა, თითქოს ერთი წერტილიდან (ლულიდან) გამოსული მრავალი სხივია, რომლებიც კონუსის ფუძეზე ლაგდება.

რაც უფრო მახვილია (პატარა სიდიდის)  კონუსის წვერთან მდებარე კუთხე, მით უფრო პრეციზიულია სისტემა.  ზემოხსენებული წარმოსახვითი კონუსის წვერის კუთხის გრადუსი არ იცვლება დისტანციის ცვლასთან ერთად, ის ყოველთვის ერთი და იგივე რჩება და ამას თანდაყოლილი პრეციზიულობა ეწოდება. აქედან გამომდინარეობს დასკვნა, რომ თეორიულად თითქმის შეუძლებელია შაშხანა ახლო მანძილზე არაპრეციზიული  იყოს და შორ მანძლზე პრეციზიული ხდებოდეს, ან პირიქით, ახლოს კარგად ისროდეს შორს ტყვიები არალოგიკურად იფანტებოდეს. თუმცა, ეს უკანასკნელი მაინც შესაძლებელია სხვა ფაქტორების გამო, მაგალითად სისტემის გაუმართაობა, ბუნებრივი პირობები, ტყვიის არასაკმარისი სტაბილიზაცია, კალიბრისთვის მიუწვდომელ მანძილი, მსროლელი და სხვა, მაგრამ ეს გადახრები გონივრულ ფარგლებს არ უნდა ცდებოდეს. მიუხედავად იმისა, კუთხური სიზუსტე თეორიულად მუდმივია, შორ დისტანციებზე ჯგუფის ვერტიკალურად გაწელვას ძირითადი მიზეზი მაინც  ტყვიის საწყისი სიჩქარის და ბალისტიკური კოეფიციენტის განსხვავებულობაა (SD/ES). რაც უფრო შორს მიფრინავს ტყვია, მით უფრო დიდ სხვაობას იძლევა საწყისი სიჩქარეებს და კოეფიციენტებს შორის მცირე ცდომილებაც კი. ამიტომ, შორს სასროლად მხოლოდ მახვილკუთხიანი “კონუსი” არ კმარა, საჭიროა ტყვიების სტაბილური საწყისი სიჩქარეები და ბალისტიკური კოეფიციენტები. იდეალურ შემთხვევაში ჯგუფები მანძილის ცვლასთან ერთად, პროპორციულად უნდა იცვლებოდეს და არასოდეს ისე, როგორც  მაგალიტად ქვემოთ მოყვანილ დიაგრამებშია.

 

ჩვენს მიერ ზემოთ მიღებული დასკვნის გასამყარებლად  კიდევ ერთხელ მოვიყვან ბრაიან ლითცის მიერ ჩატარებული ექსპერიმენტს. მან  100 იარდიანი სამიზნის უკან, 300 იარდზე ისე განალაგა ფურცლის სამიზნე, რომ 100 იარდიან სამიზნეში გამჭოლად გავლილი ტყვიები პირდაპირ ხვდებოდა 300 იარდიან სამიზნეს. 5 ჯგუფის სროლის შედეგით შეგვიძლია ვნახოთ, რომ 300 იარდზე  პროპორციულად ზუსტად  3 ჯერ გაიზარდა 100 იარდიანი ჯგუფები ზომაში,  ანაბეჭდები კი იგივე დარჩა.

თუ  კარგად გავიაზრეთ როგორ უნდა იცვლებოდეს ჯგუფის ზომა დისტანციის ცვლასთან ერთად  შეგვიძლია დავუბრუნდეთ პრეციზიულობის გაზომვას და შეფასებას.

 

რადიანი (Rad.) ყველას გემახსოვრებათ სკოლის გოემეტრიის გაკვეთილებიდან, ეს არის წრეწირის ცენტრიდან გამოსული მახვილი კუთხის ზომა (დაახლ. 57.3 გრადუსი), რომლის გვერდები, ანუ წრეწირის რადიუსები ეყრდნობა რადიუსის სიგრძის მქონე რკალის ბოლოებს.

წარმოიდგინეთ, რომ რაღაც X ზომის წრეწირის ცენტრში განთავსებულია შაშხანა, რომელსაც ისვრით წრეწირის რკალზე განლაგებულ სამიზნის მიმართულებით.  დისტანცია შაშხაიდან სამიზნემდე ზუსტად ამ წრეწირის რადიუსის  ტოლი იქნება. აქედან გამომდინარეობს, რომ 1 რადიანი და სასროლი მანძილი ერთამნეთის ტოლია. 

გავმეორდები,  1 რადიანი არის ზუსტად იმ სიგრძის წრეწირის რკალი ნაწილი, რაც არის ამავე წრეწირის რადიუსი.  ძალიან მნიშვნელოვანია გვესმოდეთ, რომ წრეწირის ზომას, მაშასადამე რადიუდსის სიგრძეს მნიშვნელობა არ ააქვს, რადიანის ზომა უცვლელი რჩება ნებისმიერი ზომის წრეწირში. თუ იზრდება რადიუსი, პროპორციულად იზრდება  წრეწირის რკალი და კუთხე მაინც უცვლელი რჩება.  მილი რადიანი (MRad)  დღეს  მსროლელებში ყველაზე ხშირად გამოყენებადი სისტემაა, ის რადიანის მეათასედია და პირდაპირ აკავშირებს ერთმანეთთან მანძილს და სამიზნეს 1000 იანი კოეფიციენტით. მიუხედავად იმისა, რომ რადიანი მეტრული, ათობითი სისტემაა (Base -10), ბოლო პერიოდში იმპერიულ სისტემიდან ბევრი მსროლელი გადმოდის მისი სიმარტივის გამო. 

 1 მილი რადიანი  მანძილის მეათასედის ტოლია.

 მაგალითად:

• 1 MRad 100 მეტრი (10 000 სმ) - 10 სმ
• 1 MRad 200 მეტრი (20 000 სმ) - 20 სმ
• 1 MRad 480 მეტრი (48 000 სმ) - 48 სმ

 

MOA (Minutes of Angle) კუთხური წუთი

კუთხის გრადუსები, მინუტები და სეკუნდები ემყარება სამოცობით (Base-60) სისტემას (1 გრადუსი = 60 მინუტი, 1 მინუტი = 60 სეკუნდი). ეს სისტემა მოდის ძველი ბაბილონიდან და წინ უსწრებს მეტრულ სისტემას ათასობით წლით.

როგორც იცით, წრე შედგება 360 გრადუსისგან, თითოეული გრადუსი, თავის მხრივ იყოფა 60 წუთად, იგივე მინუტად, შესაბამისად, 1  კუთხური წუთი (Minutes of Angle),  არის 1 გრადუსის 1/60 ნაწილი. თუ რადიანი დიდი ზომის კუთხეა (დაახლ. 57.3 გრადუსი) და ჩვენს მის მეათასედებს და მეათიათასედებს ვიყენებთ სიზუსტის საზომად, 1 MOA თავისმხრივ ძალიან პატარა კუთხეა და პირდაპირ გამოიყენება საზომად.

ეს სისტემა ძალიან პოპულარულია აშშ-ში, რადგან ის მოხერხებულად ეთანადება იმპერიულ სისტემას (ინჩები/იარდები).

1 MOA "იფარება" დაახლოებით 1 ინჩით (უფრო ზუსტად 1.047") 100 იარდზე

• 100 იარდზე: 1 MOA = 1 ინჩი
• 200 იარდზე: 1 MOA = 2 ინჩი
• 800 იარდზე: 1 MOA = 8 ინჩი

  მეტრულ სისტემაში:

1 MOA 100 მეტრზე არის 2.91 სმ.

1 MOA 300 მეტრზე არის 8.73 სმ.

1 MOA 600 მეტრზე არის 17.46 სმ.

 

1 Mrad = 3.44 MOA (დაახლოებით)

 

თუ ეს ყველაფერი კარგად გავითავისეთ შესაბსამისად აღმოაჩენ, რომ კუთხის საზომი ზემოხსენებული ერთეულები გარდა ნასროლი ჯგუფების გაზომვისა, შეგიძლია გამოიყენო ნებისმიერი ობიექტის გასაზომად სხვადაასხვა დისტანციაზე.  

გარდა იმისა, რომ კუთხური ერთეულებით ვზომავთ ჯგუფებსა და სამიზნეებს, ისინი წარმოადგენენ მთავარ „ენას“, რომლითაც ჩვენი ოპტიკური სამიზნე „გველაპარაკება“. მწარმოებლები ოპტიკურ მოწყობილობებს აწარმოებენ ზუსტად ამ სტანდარტებზე დაყრდნობით. როდესაც თქვენ ატრიალებთ ოპტიკის დოლურას, ვერტიკალური ან ჰორიზონტალური შესწორების შესატანად, თქვენ ფიზიკურად ცვლით კუთხეს ლულასა და ოპტიკურ ღერძს შორის.

სწორედ აქ შემოდის „კლიკის ფასი“. თანამედროვე ოპტიკების უმეტესობა იყენებს ჩვენს მიერ ზემოთ ხსენებულ ორივე სტანდარტს:

• MRAD (მილირადიანი): მეტრულ სისტემაზე გათვლილი ოპტიკების 99%-ში, 1 კლიკი უდრის 0.1 MRAD-ს. ეს სისტემა ძალიან მარტივია: 100 მეტრზე 1 კლიკი ზუსტად 1 სანტიმეტრია. თუ ტყვია ცენტრს აცდა 5 სმ-ით მარჯვნივ, თქვენ გჭირდებათ მარცხნივ 5 კლიკი. ხომ მარტივია, არა?
• MOA (კუთხური წუთი): ამერიკული/იმპერიული სისტემის ოპტიკებში ყველაზე გავრცელებული სტანდარტია, როცა 1 კლიკი უდრის 1/4 MOA-ს (წუთის მეოთხედს). ეს ნიშნავს, რომ 1 სრული MOA-ს მისაღებად თქვენ დაგჭირდებათ 4 კლიკის გაკეთება. რადგან 1 MOA 100 იარდზე დაახლოებით 1 ინჩია, შესაბამისად 1 კლიკი (1/4 MOA) იქნება დაახლოებით 1/4 ინჩი 100 იარდზე. მეტრებში რომ გადავიყვანოთ,  ასეთი ოპტიკის კლიკის ფასი იქნება დაახლოებით 7მმ 100 მეტრზე, და 1 მოა  იგივე მანძლზე დაახლოებით 2.9 სმ გამოვა. ასევე არსებობს  ოპტიკური სამიზნეები 1/8, 1/2 შესწორებებით, თუმცა თუ ზემოთ ყველაფერი კარგად გაიგე, მაშინ  განსხავვებული შესწორების მქონე ოპტიკური სამიზნეების კლიკების ფასს უჩემოდაც მარტივად დათვლი. .

ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ თქვენი ოპტიკის ბადე (Reticle) და დოლურების სისტემა იყოს ერთსადაიმავე განზომილებაში (მაგალითად: ბადეც მილებში და კლიკებიც მილებში). ეს კრიტიკულად ამარტივებს სროლის პროცესს — რასაც ხედავთ ბადეზე, ზუსტად იმას აკლიკებთ დოლურაზე.

ეს ტექსტი რომ შევაჯამოთ, ზუსტი სროლის სიტემა,  რომელსაც სტაბილურად შეუძლია 1 MOA შედეგის დაფიქსირება  არ არის ხელწამოსაკრავი, ეს ითვლება პრეციზიულობის "ოქროს სტანდარტად", რადგან ის უზრუნველყოფს გარანტირებულ მოხვედრას სამიზნეში პრაქტიკულ დისტანციებზე. ეს ზოგადი მოსაზრებაა და ალბათ არაერთხელ გინახავთ იარაღის რეკლამებსა თუ მწარმოებლის მიერ იარაღის ყუთში ჩადებული ბუკლეტებზე წარწერა, სადაც  გაცხადებულია რომ წინამდებარე შაშხანას შეუძლია მინიმუმ 1 მოა შედეგის დაფიქსირება. თანამედროვე შაშხანების უმრავლესობას, უფრო უკეთესი შედეგითაც შეუძლია სროლა, თუმცა უნდა გვესმოდეს, რომ 1 მოა ნამდვილად კარგი შედეგია და თუ სისტემა  გამართულად მუშაობს და 1 მოა სიზუსტეს სტაბილურად უზრუნველყოფს, სწორი გამოთვლებითა და განსწავლული, გამოცდილი მსროლელის ხელში, შესაძლებელია 1 კმ-ზე დაახლოებით 30 სმ-იანი თეფშის ზომის სამიზნის დაზიანება, რაც ნამდვილად  კარგი შედეგია.

 მიუხედავად ზემოხსენებულისა, PRS - ის პრო სერიის მატჩებზე ხშირად შეხვდებით 1 მოა, ან ნაკლები ზომის სამიზნეებს. ფ-კლასში  10 იანის ზომა  1 მოა, ხოლო მის ცენტრში განლაგებული X ზონა 1/2 მოას ტოლია. ბენჩრესტში კიდევ უფრო პატარა ზომებია. ამრიგად გამოდის, რომ თანამედროვე სპორტული შაშხანებისთვის 1 მოა სიზუსტე უკვე აღარ არის საკმარისი, ისინი უფრო პატარა ჯგუფებს უნდა ისროდეს, რომ სპორტულ შეჯიბრზე კონკურენტუნარიანი იყო.

 

და ბოლოს... რამდენიმე მარტივი პრაქტიკული რჩევა

1. 5 ტყვიიანი ჯგუფები: თუ გაქვს საშუალება, პრეციზიულობა და სიზუსტეც ყოველთვის 5 ან მეტი ტყვიით გადაამოწმე, არასოდეს ენდო 3-4 ტყვიიან ჯგუფებს. ხომ გახსოვს გითხარი, შემთხვევით  1, 2 3 იც შეიძლება მოხვდეს, გამორიცხე შემთხვევითობა როცა საქმე რეალურ განულებას ან სხვა რამის შემოწმებას ეხება.
2. კარგად ისწავლე კლიკის ფასი: როგორც ჩემს ბავშობაში, მათემატიკის მასწავლებელი მეუბნებოდა, ღამე რომ გაგაღვიძონ გამრავლების ტაბულიდან ნებისმიერი ნამრავლი ზეპირად და სწრაფად უნდა უპასუხოო, ასე არის შენი ოპტიკის კლიკის ფასი. ზუსტად უნდა იცოდე რა მანძლზე რამდენი კლიკი რამდენით შეგიცვლის მოხვედრის წერტილს.

 

მარტივი მათემატიკა სასროლეთზე:

• მანძილი (მ) x 0.1 = 1 MRAD (სმ-ში) (მაგ: 540 მეტრი -> 54 სმ)
• მანძილი (მ) / 3.5 ≈ 1 MOA (სმ-ში) (მაგ: 350 მეტრზე 1 მოა 10 სმ - უხეში დათვლა, სწრაფი ორიენტაციისთვის)

 

3. ნუ გაეკიდებით სანტიმეტრებს მანძილის გაზომვისას ხშირად ნახავთ მსროლელებს, რომლებიც პანიკაში ვარდებიან, თუ ლაზერული მანძილმზომი ერთხელ 500 მეტრს აჩვენებს, მეორედ კი 501-ს. ერთი ასეთი ასეთი მანიაკი ჩემი ახლო მეგობარია. დაიმახსოვრეთ: ბალისტიკური ტრაექტორია არ არის „კლდე“, სადაც ერთი ნაბიჯის გადადგმა ტყვიის უფსკრულში გადავარდნას ნიშნავს. ეს არის რკალი და ამ რკალს შევეხებით ჩვენ კიდევ მომავალში. მცირე ცდომილება მანძილში (±1-2 მეტრი) იძლევა მიზერულ ვერტიკალურ გადახრას, რომელიც უმეტეს შემთხვევაში თქვენი იარაღის ტექნიკურ გაბნევაზე (ჯგუფზე) ბეეეევრად ნაკლებია. ამიტომ, ნუ დაკარგავთ დროს ზედმეტ სიზუსტეზე მანძილის ზომვისას, უკეთესია ეს დრო სხვა რამეს, მაგალითად ქარის კითხვას დაუთმოთ — ქარი ბევრად უფრო დაუნდობელია, ვიდრე 1 მეტრიანი ცდომილება.

400 მეტრომდე შეგიძლიათ თამამად უგულვებელყოთ. 500 მეტრზე საშუალოდ 1 მეტრიანი სხვაობა 1 სმ განსხვავებას მოგცემს ვერტიკალში, 800 მეტრზე დაახლოებით 3 სმ, 1000 მეტრზე კი 5-6 სმ იქნება სხვაობა. ეს 308 კალიბრის ტრაექტორიიდან ავიღე და უფრო მდგრადი კალიბრებისთვის ეს სხვაობები  კიდევ უფრო პატარა იქნება.

 

4. დაიმახსოვრე „კონუსის“ პრინციპი: თუ შენი იარაღი 100 მეტრზე აკეთებს 3 სანტიმეტრიან ჯგუფს, ნუ ელოდები, რომ 500 მეტრზე ისევ 3 სანტიმეტრიან ჯგუფს გააკეთებს. საუკეთესო შემთხვევაში, ჯგუფი გაიზრდება 15 სანტიმეტრამდე (5-ჯერ). თუ 500 მეტრზე ჯგუფი 15 სმ-ზე დიდია, მაშინ პრობლემა უკვე სხვა ფაქტორებშია (ქარი, მზე, მსროლელი, ტყვია)
5. ნუ აურევ ერთეულებს: თუ ახალ ოპტიკას ყიდულობ, ეცადეთ ბადე და დოლურები ერთ სისტემაში იყოს (MRAD/MRAD ან MOA/MOA). ბადე მილებში და დოლურები მოაში — ეს არის კოშმარი, რომელის გამოსაყენებლად თარჯიმანი დაგჭირდება.
6. 1 MOA საკმარისია: ნუ გადაყვები 0.2 MOA ჯგუფების დევნას, თუ შენი მიზანი ნადირობა , სარეკრეაციო, ტაქტიკური ან სხვა ტიპის  სროლაა. სტაბილური 1 MOA სისტემა საშუალებას გაძლევს 1000 მეტრომდე ეფექტურად დააზიანო ადამიანის ზომის სამიზნე, თუ ამას სტაბილურად აკეთებ, ეს ძალიან მაგარი შედეგია.
7. გაზომე კუთხით და არა სანტიმეტრებით: ჩემი აზრით ყველაზე საჭირო რჩევა. პირველ რიგში შეეჩვიე სამიზნეების გაზომვას კუთხურ ერთეულებში. ეს ერთი ორად გაგიმარტივებს ქარის შესწორებებს და ამასაც შევეხებით მომავალში. როცა ხედავ, რომ 500 მეტრზე 10 სანტიმეტრიანი ჯგუფი გააკეთე, ეს ეგრევე გადაიყვანე კუთხურ ზომაში (ამ შემთხვევაში დაახლ. 0.2 MRAD ანუ 0.7 MOA). ეს დაგეხმარება რეალურად შეაფასო მსროლელის და სისტემის კლასი, დისტანციის მიუხედავად.

თითქოს, სროლის სფეროში უკვე ყველაფერი შესწავლილი და გამოკვლეულია, თუმცა პრაქტიკაში ყველაფერი ისე არ მუშაობს, როგორც ერთი შეხედვით უნდა მუშაობდეს. ყველა შემთხვევა ინდივიდუალურია და ინდივიდუალურ მიდგომებს საჭიროებს, ამის მიღმა როგორც მსროლელს, ისე სასროლო სისტემას ვგულისხმობ. სწორედ ამიტომ მომიწია  სხვადასხვა ექსპერიმენტებში დამეხარჯა უდიდესი დრო და რესურსი. ზოგიერთი მათგანი უსარგებლო აღმოჩნდა, ზოგიც — შედეგის მომტანი. ამიტომ, მე ღრმად მწამს, რომ  ამ პირობებში ჩვენ შეგვიძლია ერთმანეთი განვავითაროთ და ახალი შევძინოთ ერთმანეთს, გამოცდილების გაზიარება საუკეთესო რამაა რითაც ჩვენ შეგვიძლია ერთმანეთს დავეხმაროთ, ეს  თან თანხებსაც დაგვიზოგავს და დროსაც.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ჩემი მთავარი მიზანია, მსოფლიოში არსებულ ზოგად თეორიასთან და ცოდნებთან ერთად, გაგიზიაროთ პრაქტიკული გამოცდილებაც.  ეს არის მცდელობა, დაგეხმაროთ ზუსტი გასროლისკენ მიმავალი, ხშირად ძვირი და დამაბნეველი გზის უკეთ გაგებასა და გამარტივებაში. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, შევეცდები ეს ტექსტები იყოს როგორც შემეცნებითი გზამკვლევი, ასევე ჩემი მოკრძალებული სასროლოსნო გამოცდილების გაზიარების მცდელობა. შედარებით მარტივებით დავიწყებ და ცოტას გავართულებ ბოლოსკენ, ვნახოთ რა გამოვა და რა გამოხმაურება იქნება.  

2 სიტყვა  „პრეციზიაზე“ და „სიზუსტეზე“

ზოგიერთ ჩვენს მეგობარს ყურს სჭრის და ხშირად მსაყვედურობენ, რატომ „პრეციზიული“ და არა  მაგალითად  „ქართული სიტყვა - ზუსტი“.

ეს ორი სიტყვა ერთმანეთის პერეფრაზი ან/და სინონიმი შესაძლოა გვეგონოს, თუმცა რეალურად სხვადასხვა მექანიკურ ფილოსოფიის ცნებებს წარმოადგენენ. ზუსტი (Accurate) ყოველდღიურობაში ნიშნავს - სწორს, მართალს, რეალობასთან ან გნებავთ ჭეშმარიტებასთან ახლოს ყოფნას, ხოლო “პრეციზიული“ (Precise) უფრო განმეორებითად,  სტაბილურად ერთი და იგივე  მოქმედებას, ან თანმიმდევრულობას აღნიშნავს. 

სიტყვა „პრეციზიული“ ქართულ ენაში დიდი ხნის წინ ლათინურიდან ნასესხები და დამკვიდრებული სიტყვაა, ისევე როგორც მაგალითად  - „ეფექტური“ „აქტიური“ „პოტენციური“ „სტაბილური“ „პარამეტრი“ და  მრავალი სხვა.  ამრიგად, ჩვენ ორივე სიტყვის გამოყენება გვჭრდება და მომავალში მოგვიწევს.

უკეთ გასააზრებლად  ერთ წინადადებას  მოგიყვანთ რომელიც ამ  სტრიქონების წერისას მოვიდა თავში:

• „შვეიცარული საათის მექანიზმი პრეციზიულია და სწორედ ამიტომ აჩვენებს ზუსტ დროს.“

ანალოგიურად არის სასროლოსნო საქმეშიც, ჩვენი, სროლით გატაცებული ხალხის  მიზანია  ტყვია  ყოველთვის მოვარტყათ სამიზნეს, ანუ განვახორციელოთ ზუსტი გასროლა, თუმცა უფრო მნიშვნელოვანია რომ ვიყოთ პრეციზიულები, სტაბილურად, განმეორებითად ზუსტები; მერწმუნეთ, ერთის, ორის ან გნებავთ 3 შედეგიანი გასროლის განხორციელება ბევრს შეუძლია, მაგრამ პრეციზიულობის შენარჩუნება და სტაბილური შედეგები მხოლოდ მომზადებული და საკითხში კარგად გარკვეული მსროლელების ხვედრია.  პრეციზიულობის მიღწევა შეუძლებელია თუ ჩვენი მოწყობილობები და მიდგომები არ იქნება ერთგვაროვანი და თანმიმდევრული, ან შესაძლებელია თუ პრეციზიული იღბალი გვაქვს. ამ უკანასკნელზე ვერაფერს ვიტყვი, თუმცა ჩემს ტექსტებში შევეცდები პირველის სიღრმეებში ჩაგახედოთ. 

დავიწყოთ მარტივი ილუსტრაციით, რომელიც თვალსაჩინოდ გვაჩვენებს  ორივე ფილოსოფიას, სიზუსტეს და პრეციზიულობას ცალ ცალკე და ერთობლივად.

 

მოყვანილ ილუსტრაციას ალბათ ბევრი ახსნა არ ჭირდება, ყველა შევთანხდებით,  ჩვენი ყველას მიზანი ქვედა მარჯვენა შედეგის მიღებაა.

მომდევნო ტექსტებში მე შევეცდები შეძლებისდაგვარად მოკლედ და მარტივად მოგიყვეთ ზოგადად ხრახნლულიან იარაღზე, ოპტიკურ სამიზნეზე და ვაზნაზე, პრეციზიულ სამკუთხედზე, სროლის ფუნდამენტის იმ 3 ძირითად მექანიკურ ერთეულზე, რომლებიც მუდმივად ცვლადია და ერთიანობაში უნდა შექმნას მყარი, საიმედო და ერთგვაროვანი სისტემა, რომელსაც აქვს პოტენციალი ისროლოს ზუსტად. ამ პოტენციალის რეალიზებას, მოგეხსენებათ მე4 და მთავარი ფაქტორი, მსროლელი ასხავს ხორცს. აუცილებელია რომ გვესმოდეს, რაც არ უნდა სრულყოფილი სისტემა შევქმნათ, ის მაინც უსულო საგანია და მსროლელის ფაქტორი არის ის, რაც ამ სისტემას სიცოცხლეს სძენს და მისი შესაძლებლობის ზღვარზე ამუშავებს.  შეუძლებელია სწორად და გონივრულად აწყობილმა სისტემამ კარგად ისროლოს მოუმზადებელი მსროლელის ხელიდან და პირიქით, როდესაც სისტემა  არ იძლევა პრეციზიულობას, შეუძლებელია გონიერმა მსროლელმა კარგი შედეგები დადოს. 

 

რა არის პრეციზიულობა და სადამდე ვსდიოთ მათ?

 

ეს ჩემთვის ერთ ერთი ყველაზე მთავარი საკითხია,  საქმე როდესაც ეხება რჩევის გაცემას, ან რაიმე არჩევანის გაკეთებას. მთავარი კითხვა რაც უნდა ისმოდეს, გადაწყვეტილების მიღებამდე არის, თუ რისთვის გვჭირდება ესა თუ ის სისტემა და რას უნდა ველოდოთ მისგან.

ჩვენ ამ საკითხზე დასაწყისშივე უკვე შევთანხდით, ყველას უნდა ზუსტი გასროლის განხორციელება, აბსოლუტურად ყველა მსროლილი, ნებისმიერი სასროლოსნო სპორტის წარმომადგენელი, ახალბედებიც და პროფესიონალიც, სასხლეტზე იმ მომენტში აჭერს თითს, როცა ფიქრობს, რომ შედეგი მის სურვილებს უპასუხებს, თუმცა,  ეს ყოველთვის ასე არ არის. უნდა გვესმოდეს, რომ ზოგჯერ თითოეული გასროლის მიღმა მრავალწლიანი გამოცდილება და გონივრულად აწყობილი სისტემა დგას, ზოგჯერ კი იღბალს მიენდობა მსროლელი. 

აქ ყველაზე მნიშვნელოვანია გამოვარკვიოთ, ვინ რას გულისხმობს „მიზანში მორტყმა-ში“, ვინ რას ეძახის სიზუსტეს ან პრეცზიულობას და ვინ რა შედეგით  კმაყოფილდება.

მოდი მივყვეთ ნაბიჯ ნაბიჯ,  მაშ რა არის  შედეგიანი ან/და ზუსტი გასროლა?

ეს კითხვა ერთდროულად მარტივიცაა და რთულიც. არაერთი მათემატიკური სიდიდე არის მისადაგებული სიზუსტის შესაფასებლად მაგრამ, ასე მშრალად და სიღრმეებში ჩასვლის გარეშე არ იქნება სამართლიანი ეს ერთი საზომი მოვარგოთ ყველა სისტემას, ყველა ამოცანას და ყველანაირ მსროლელს.

მე ამ კითხვას ასე ვუპასუხებდი: შედეგიანი ანუ ზუსტი გასროლა არის  გასროლის წინ დასახული მიზნის აშკარად, უტყუარად მიღწევა.

და მიზნები, ისევე როგორც მსროლელები, აბსოლუტურად განსხვავებულია.

მონადირისთვის შედეგი სუფთა გასროლა და ეთიკურად  მონადირებული ნადირია.

F-Class და Benchrest მსროლელებისთვის, ეს  სამიზნის ცენტრში მოგროვებული  ნახვრეტებია.

PRS-ის მსროლელებისთვის - შორი მანძილიდან მოსული ზარის  ტკბილი ხმაა.

პრაქტიკული და ტაქტიკური მსროლელებისთვის  ახლო მანძილზე მეტი დაზიანებული სამიზნეა შეზღუდულ დროსა და სივრცეში.

სნაიპერებისთვის - ეს განადგურებული ან ბრძოლიდან გამოთიშული მოწინააღმდეგეა.

სწორედ აქ მივადექით ამ საკითხის მთავარ სათქმელს. რომელ ზემოხსენებულ ჯგუფსაც არ უნდა მიეკუთვნებოდეთ, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ერთი რამ: ყოველთვის იცოდეთ საკუთარი სისტემისა და საკუთარი თავის რეალისტური საზღვრები და ყოველთვის ისწრაფოდე განვითარებისკენ.

ზღვარის არცოდნის ან ცრუ მოლოდინების არსებობის შემთხვევაში, სროლა სიამოვნებიდან გადაიქცევა მუდმივ იმედგაცრუებად. ჩვენ ვიწყებთ პოზიტიური განწყობის დაკარგვას და რაც ყველაზე ცუდია, ვიწყებთ „აჩრდილებზე ნადირობას“. ეს არის მახე, რომელშიც არათუ დამწყებები, არამედ გამოცდილი პროფესიონალებიც კი წლობით იჭედებიან. მე პირადად 2 მთავარ პრობლემას ვხედავ აქ, ზოგიერთმა მსროლელმა ზუსტად არ იცის საკუთარი თავის და სისტემის შესაძლებლობები ბოლომდე და იმედები ამიტომ უცრუვდებათ. არის მეორე კატეგორია, რომელიც საკმაოდ კარგად, შესაძლებლობების მაქსიმუმზე ისვრის, მაგრამ რატომღაც მეტს ითხოვს, რატომღაც გონია რომ ყველა  ნასროლი 100 მეტრზე 1 ნახვრეტში უნდა გაძვრეს და როცა ასე არ ხდება ხასიათიც მაშინ ფუჭდება.  არ შეიძლება ზუსტი სროლის სისტემა, ან ზუსტი მსროლელი ყოველთვის ერთნაირად ისროდეს. შეუძლებელია, გარემო ფაქტორებმა ერთზეც და მეორეზეც გავლენა არ მოახდინოს. ამინდი, სხვა ფაქტორები, უძილობა, სტრესი, განწყობა,  მრავალი ფაქტორი ახდენს გავლენას შედეგზე. მაგალითად სავსე და დაცლილი შარდის ბუშტით თითქმის ყოველთვის სხვადასხვა შედეგს მიიღებთ.  თუმცა აქვე გირჩევთ, რომ შეჯიბრებისას, როცა მთელი დღის განმავლობაში ინტენსიურად ისვრი ყოველთვის ჯობია ჭარბი წყალი მიიღო და ხშირად დაცალო შარდის ბუშტი, ვიდრე წყურვილი იგრძნო, შემდეგ თავის ტკივილიც მოვა, რაც გაუწყლოების ნიშნანია, მოკლედ წყალი ხშირად სვით ხოლმე. დავუბრუნდეთ თემას, არაერთ გამოცდილ მსროლელს ვიცნობ და ისინი ეძებენ პრობლემას, რომელიც რეალურად არც აქვთ, უბრალდ მათ ამის შესახებ არ იციან, ან ცდილობენ ისეთი ამოცანის გადაჭრას, რომელიც მათ სისტემის შესაძლებლობების მიღმაა. მაგალითად გადაჭრით და მტკიცებით ფორმაში ნუ იტყვით, რომ თქვენ სისტემა სტაბილურად 0.2 MOA ისვრის, ნურც იმას იტყვით რომ 1 MOA -ზე ნაკლებ ჯგუფს არ აკეთებს, უფრო სწორად, ამას 1-2 და გნებავთ 5-6 ტესტის საფუძველზე ნუ გააკეთებთ. ზუსტი სროლის სიტემის შესაფასებლად, სხვადასხვა სიტუაციაში  მრავალჯერ გადამოწმება არის საჭირო. ალბათ ბევრჯერ გაგიგიათ რომ გასწორებულ იარაღზე ნოლი აირია. არადა ამ შემთხვევების უმრავლესობის მიზეზი თუ მექანიკურ პრობლემას გამოვრიცხავთ,  არის ის, რომ ზუსტად გასწორებული მანამდეც არ ყოფილა, თუმცა მსროლელს ეგონა რომ გასწორებული იარაღი ედო კარადაში. 

არ შეიძლება მსუბუქ, სანადირო შაშხანას მოსთხოვოთ, ყოველ ჯერზე ნატყვიარები ერთმანეთში „ჩასვას“, როგორც ამას მძიმე სპორტული შაშხანა აკეთებს, თუმცა ვერც სპორტული შაშხანები აკეთებს ყოველთვის ამას და ეს აბსოლუტურად ნორმალურია. შეუძლებელია  უხარისხო ვაზნებით ელოდო მაღალ შედეგებს, ხან შეიძლება გაგივარდეს, მაგრამ ძირითადად ცუდი შედეგი იქნება. შეუძლებელია ნახევრად ავტომატური შაშხანა ბოლტ შაშხანასავით ზუსტი იყოს, შეუძლებელია იარაღის კარგად გასწორება მზეში, წვიმაში, ქარში. თუ თქვენმა შაშხანამ რამდენჯერმე  გააძვრინა ერთმანეთში ტყვიები, ეს არ ნიშნავს რომ ის სულ ასე მოიქცევა  და სხვა.

ვიდრე ზუსტი სროლის სისტემის შეძენას გადაწყვეტთ, კარგად დაფიქრდით: რისთვის გჭირდებათ ის? რა იქნება მისი პირველადი დანიშნულება?

მერწმუნეთ, უმჯობესია, რამდენიმე დღე ფიქრსა და კვლევაში დახარჯოთ ვიდრე პირველივე იარაღი ჩამოიღოთ მაღაზიის თაროდან. ეს ან მყისიერად ან მომავალში ფინანსურ დანაზოგს გაგიკეთებთ, თან კარგად გამოკვლეული საკითხის შემდეგ,  ზედმიწევნით გეცოდინებათ რას უნდა ელოდოთ მისგან.

რა თქმა უნდა, არის შემთხვევები, როცა რაღაც უბრალოდ ძალიან გინდათ, გული მიგიწევთ და ამოუხსნელ ლტოლვას განიცდით კონკრეტული ნივთის მიმართ. ამ შემთხვევაში გირჩევთ, რომ არაფერს დაუჯეროთ და აუცილებლად იყიდოთ ის, რაც ასე ძალიან გსურთ, მაგრამ ეს უკვე სულ სხვა ისტორიაა.

ამრიგად, სანამ უშუალოდ ტექნიკურ დეტალებზე გადავიდოდეთ, მინდა ეს შესავალი ნაწილი ერთი მეტად საყურადღებო მაგალითით შევაჯამო. ხშირად, ჩვენ მიერ „შეცდომად“ აღქმული გასროლა, სინამდვილეში შესაძლოა სისტემის ბუნებრივი გაბნევის ნაწილი იყოს და არა მსროლელის ბრალი, შესაძლოა ანგარიშში დავუშვით შეცდომა. პირიქითაც შეიძლება ითქვას, წარმატებული გასროლა, შესაძლოა სულაც არ იყო წარმატებული და სწორედ, ზემოხსენებული გაბნევის  ან არასწორი არითმეტიკის გამო მოხვდა მიზანს.  სწორედ ამ საკითხის სიღრმისეულად, თუმცა მარტივ ენაზე გასააზრებლად, გთავაზობთ მცირე დიალოგს, რომელიც სფეროს უპირობო ავტორიტეტმა, ბრაიან ლითცმა გამოაქვეყნა. ეს ტექსტი იდეალურად ხსნის იმ ზღვარს რეალობასა და მოლოდინს შორის, რომლის არცოდნაც დამწყებსაც და პროფესიონალსაც ერთნაირად აზარალებს და გვიჩვენებს, თუ რატომ არ უნდა ვდიოთ „აჩრდილებს“ იქ, სადაც მხოლოდ სტატისტიკა და მათემატიკა ლაპარაკობს სიმართლეს.

დიალოგი გაბნევაზე (Dispersion)

ადგილი: სასროლეთი. პერსონაჟები: დამწყები და გურუ.

დამწყები: „სულ ახლახანს 5 გასროლით 1/4 MOA ჯგუფი დავსვი!“ (დებს ფოტოს ფეისბუქზე ჰეშთეგით #სულასე)

გურუ: „ჩემი ვარაუდით, ეგ საუკეთესო შემთხვევაში 1/2 MOA სიზუსტის იარაღია.“

დამწყები: „რატომ ფიქრობ ასე?“

გურუ: „შენი აღფრთოვანება ამ 1/4 MOA ჯგუფით იმაზე მეტყველებს, რომ ეს შედეგი შენს საშუალო მაჩვენებელზე უკეთესია. ეს იშვიათი ნიმუშია, ალბათ 20-დან 1 შემთხვევა. ვინაიდან გაბნევა (dispersion) შემთხვევითი პროცესია, შენ მიიღებ სხვადასხვა ზომის ჯგუფების ფართო დიაპაზონს. ზოგი პატარა იქნება (იღბლის ხარჯზე), ზოგიც — დიდი (უიღბლობის გამო).“

დამწყები: „იღბალს მე თვითონ ვქმნი, ამ იარაღით და ამ ვაზნით 1/4 MOA ჯგუფი გავაკეთე, რაც აჩვენებს პოტენციალს, თუ რამდენად კარგი შეიძლება იყოს შედეგი, თუ მე ჩემს ნაწილს სწორად გავაკეთებ.“

გურუ: „გაბნევა ეგრე არ მუშაობს.“

დამწყები: „რას გულისხმობ?“

გურუ: „თუ საკმარისი რაოდენობის ჯგუფებს ისვრი, თუნდაც სხვადასხვა თოფითა და ვაზნით, ნახავ, რომ 5-სროლიანი ჯგუფის ზომის სტანდარტული გადახრა (Standard Deviation) დაახლოებით 30%-ია, ეს ზოგადი მოცემულობაა (დაწყებული .22 Rimfire-დან .375 კალიბრამდე). ეს ნიშნავს, რომ მაშინაც კი, როცა თოფი/ვაზნა/მსროლელი უცვლელია, შენი ჯგუფების 2/3 შენი საშუალო მაჩვენებლიდან +/- 30%-ის ფარგლებში იქნება, ხოლო ჯგუფების 19/20 (ანუ 95%) — +/- 60%-ის ფარგლებში.“

დამწყები: „რაღაც სულელურად ჟღერს.“

გურუ: „არ არის სისულელე. აგიხსნი. მოდი დავუშვათ, რომ ეგ 1/4 MOA ჯგუფი, რომელიც ახლახანს ისროლე, არის 20-დან 1 “კარგი“ ჯგუფი. სტატისტიკურად, ეს მას საშუალოდან 2 SD-ით (სტანდარტული გადახრით) აშორებს. თუ 0.25 MOA შენი საშუალოდან 2 SD-ით არის გადახრილი და SD საშუალოს 30%-ია, მაშინ ვვარაუდობ, რომ შენი ჯგუფების საშუალო ზომა უფრო 5/8 MOA-სკენ არის.“

გამოთვლა: ( .25 = (X - 2*.3*X) ... X = .25/.4 = .625 ) (ანუ 5/8)

დამწყები: „ხო, ნუ, სიმართლე გითხრა, საშუალოდ მართლა ეგრე ისვრის ეს თოფი. მაგრამ მე მეგონა, რომ დიდი ჯგუფები ჩემი ბრალი იყო, რაღაცას ვაშავებდი.“

გურუ: „შეიძლება ეგრეცაა და, რა თქმა უნდა, ყურადღება უნდა მიაქციო ფუნდამენტურ პრინციპებს და გასროლის ტექნიკას. თუმცა, იდეალური მსროლელიც რომ იყო და სულ კლდესავით მყარი პოზიციიდან ისროდე, მაინც დაინახავდი დიდ სხვაობას ჯგუფების ზომებში. ეს მეორე მხარესაც მუშაობს: თუ შენი საშუალო ჯგუფის ზომაა 0.625 MOA (5/8), მაშინ ყოველ იშვიათ “კარგ” 1/4 MOA ჯგუფზე, დიდი ალბათობით, მიიღებ იშვიათ 'ცუდ' ჯგუფსაც, რომელიც 1 MOA იქნება.“

დამწყები: „მაგას როგორ ითვლი?“

გურუ: „მოგიყვები მაგალითზე. შენი ჯგუფების 67% ჩაჯდება საშუალო მაჩვენებლიდან +/- 1 SD-ში. ანუ, თუ შენი საშუალოა 0.625 MOA, მაშინ 3-დან 2 ჯგუფი იქნება ამ დიაპაზონში: 0.625 - (0.625 * 0.3) = 0.438 MOA  0.625 + (0.625 * 0.3) = 0.813 MOA

ანალოგიურად, ჯგუფების 95% იქნება +/- 2 SD-ს ფარგლებში. ეს კი ასე გამოიყურება: 0.625 - (2 * 0.625 * 0.3) = 0.25 MOA  0.625 + (2 * 0.625 * 0.3) = 1 MOA

შეჯამება: 0.625 MOA (5/8 MOA) საშუალო ზომის შემთხვევაში, შენ გექნება:

• ჯგუფების 2/3: 0.438 MOA-სა და 0.813 MOA-ს შორის.
• ჯგუფების 19/20: 0.25 MOA-სა და 1 MOA-ს შორის.“

დამწყები: „ჯანდაბა, გრძელვადიან პერსპექტივაში ეს თოფი ზუსტად მასე ისვრის, უბრალოდ ასე არასდროს შემიხედავს საკითხისთვის.“

გურუ: „როცა გესმის, როგორ მუშაობს სინამდვილეში გაბნევა, ეს ბევრ რამეზე ცვლის შენს მიდგომას, განსაკუთრებით ვაზნის მორგებაზე და ისეთ სფეროებზე, სადაც სიზუსტის გაუმჯობესებას მცირე ბიჯებით ცდილობ (მაგ. 0.6, 0.5, 0.4 MOA). როცა აცნობიერებ, რომ ზუსტი სროლის სისტემას ბუნებრივად შეუძლია ჯგუფების ზომების ასეთი ფართო დიაპაზონის მოცემა, უფრო სწორ გადაწყვეტილებებს იღებ. მაგალითად, თუ დღეს მოგვიანებით 1 MOA ჯგუფს გააკეთებ, სახლში არ წახვალ ვენების გადასაჭრელად და არ დაიწყებ ვაზნის კომპონენტების თავიდან ბოლომდე შეცვლას მხოლოდ იმიტომ, რომ “ცუდი” ჯგუფი ისროლე. ამის ნაცვლად, მიხვდები, რომ 0.25 MOA და 1 MOA — ორივე ნიმუშია ერთი და იმავე პოპულაციიდან, რომლის საშუალოა 0.625 MOA, ხოლო SD — 30%.“

დამწყები: „ამას მართლა დიდი აზრი აქვს. ანუ, თუ ჩემი საშუალო ჯგუფი 5/8 MOA-ა, ეს ნიშნავს, რომ ჩემი ნასროლი ჯგუფების ნახევარი 5/8-ზე დიდი იქნება, და ნახევარი — პატარა, ხო?“

გურუ: „დაახლოებით, კი.“

დამწყები: „მაგარია! მადლობა მეგობარო, ახლა ბევრად უკეთ ვგრძნობ თავს ამის გააზრებით. ადრე მეგონა, უბრალოდ მე ვერ ვაკეთებდი რაღაცას ისე, თუმცა არ ვიცოდი, კონკრეტულად რას ვაკეთებდი ისეთს, რასაც მნიშვნელობა ჰქონდა.“

გურუ: „ჰო, მესმის შენი, ეგ ყველამ გავიარეთ. შემდეგ კვირას გნახავ სასროლეთზე?“

• დიალოგის დასასრული -

თუ ამ დიალოგმა პასუხებზე მეტი კითხვა გაგიჩინა, მაინდამაინც ნუ შეშფოთდები — შენ სწორ გზაზე დგახარ და ეს მხოლოდ დასაწყისია. შევეცდები ამ კითხვებზე პასუხების გაცემას დავუთმო მომდოვნო პუბილკაციები.