ლულის მასალები (Barrel Materials) სანამ ლულის დამზადების ტექნოლოგიებზე გადავიდოდეთ, აუცილებელია შევეხოთ თავად ფოლადს, რისგანაც ის მზადდება. პრეციზიულ სამყაროში ძირითადად ორი ტიპის ფოლადი დომინირებს: Chrome Moly (ქრომ-მოლიბდენი, 4140/4150 სერია) და Stainless Steel (უჟანგავი ფოლადი, 416R სერია).

Chrome Moly, ანუ ე.წ. „შავი ფოლადი“, ტრადიციულად გამოიყენება სამხედრო და მასობრივი წარმოების იარაღებში. ის გამოირჩევა მაღალი სიმტკიცით და შედარებით დაბალი ფასით, თუმცა მისი მთავარი მინუსი კოროზიის მიმართ მგრძნობიარობაა და აუცილებლად საჭიროებს გარედან დაფარვას. რაც შეეხება ჩვენს სფეროს — ზუსტ სროლას, აქ უპირობო ლიდერი არის 416R კლასის უჟანგავი ფოლადი. ეს მასალა სპეციალურად ლულებისთვის შეიქმნა. მისი მთავარი საიდუმლო სტრუქტურაში გოგირდის მცირე დანამატია, რაც ფოლადს ხდის „რბილს“ მანქანური დამუშავებისთვის. როდესაც საჭრელი ინსტრუმენტი გადის 416R ფოლადში, ის მეტალს კი არ „გლეჯს“, არამედ სუფთად ჭრის. შედეგად ვიღებთ მიკროსკოპულად ბევრად უფრო გლუვ ზედაპირებს და ნაკლებ დეფექტებს, ვიდრე შავი ფოლადის შემთხვევაში. გარდა იმისა, რომ უჟანგავი ფოლადი ნაკლებად იჟანგება და ადვილი მოსავლელია, ის ასევე უკეთ უძლებს სითბურ ეროზიას სავაზნის ყელთან, რაც ოდნავ ახანგრძლივებს ლულის სიცოცხლეს. ამიტომაცაა, რომ Bartlein, Krieger, Proof და სხვა წამყვანი ბრენდები უპირატესობას სწორედ 416R-ს ანიჭებენ

ლულის წარმოების მეთოდები

როგორც წესი, ყველა ლულა სიცოცხლეს იწყებს როგორც ცილინდრული ფოლადის გლინულა. მისი სრულფასოვან ლულამდე ტრანსფორმაცია იწყება ხვრელის ბურღვის პროცესით, სადაც პირველ ეტაპზე გამოიყენება გრძელი ბურღი ღრუ ღეროთი და ვოლფრამ-კარბიდის თავაკით, რათა ზუსტად გაიბურღოს გასწორებული და სტრესისგან თავისუფალი ფოლადის გლინულა.

სასურველი დიამეტრისა და ზედაპირის მისაღწევად, გაბურღული ხვრელი ფრთხილად “ითლება” რაიბერის (Reamer) გამოყენებით, რათა ლულის შიდა ზედაპირზე (Bore) დარჩენილი ბურღვის ხარვეზები შეძლებისდაგვარად გასწორდეს და ლულა შიგნიდან ერთგვაროვანი გახდეს. თვალით ამ ხარვვეზების შემჩნევა თითქმის შეუძლებელია, მაგრამ ვისაც ბოროსკოპთან წვდომა გაქვთ ალბათ ნანახი გექნებათ დაკბილული ზედაპირები, განსაკუთრებით იაფასიან იარაღებში. ზოგიერთი ბიუჯეტური მწარმოებელი ზოგიერთ პროცედურას ან საერთოდ არ აკეთებს, ან ბოლომდე არ იცავს.

ძირითადად დეფექტები მოიცავს ჭრის კვალს, რაც გამოწვეულია ინსტრუმენტის ბლაგვი ან არასწორი გამოყენებით. ასევე ხშირად ამ ზოლების მიზეზი არის ბურღვისას ლულის არხში ჩარჩენილი ლითონის “ბურბუშელა”. ამის თავიდან ასაცილებლად, ლულის არხის ჭრისას და ბურღვისას იგი წნევით უნდა ირეცხებოდეს რათა ჩარხვისას წარმოქმნილი ლითონის ნარჩენები მომენტალურად გამოიტანოს არხიდან. რაიბერის გატარების შემდე, ხვრელი სწორი და ზომაში ერთგვაროვანი გახდება, შემდეგ კი ლულაში იჭრება ღარები, იგივე ხრახნები.

არსებობს ამ ღარების ამოჭრის სამი ძირითადი ტექნოლოგია:

ჭრით დაღარვა (Cut Rifling): ეს არის ლულის დამზადების ყველაზე ძველი, ნელი და შრომატევადი მეთოდი, თუმცა დღემდე სიზუსტის ეტალონად სწორედ ამ მეთოდით გამოჭრილი ლულები ითვლება. სპეციალური საჭრელი ინსტრუმენტი თითო-თითო ჭრილს აკეთებს ლულის შიგნით, რაც თითოეული ხრახნის ფორმირებისთვის მრავალჯერად გავლას მოითხოვს. პროცესი ნელი, მაგრამ კონტროლირებადია. ამ მეთოდით იქმნება ყველაზე ზუსტი და სიმეტრიული ხრახნები, რადგან მეტალზე არ ხდება ზედმეტი დაწოლა, ლულა დაძაბულობისგან (სტრესისგან) თავისუფალია, რაც ერთგვაროვნებასა და სიზუსტის მაქსიმალურ პოტენციალს იძლევა.

დორნირება (Button Rifling) ეს არის ყველაზე გავრცელებული მეთოდი საშუალო და მაღალი კლასის მასობრივ წარმოებაში (მაგალითად: Remington, Savage, Bergara). ის მნიშვნელოვნად აჩქარებს პროცესს ჭრით დაღარვასთან შედარებით. მეტალის გლინულის გაბურღვის შემდეგ, მასში ჰიდრავლიკური წნევით ატარებენ ულტრა-მტკიცე, ვოლფრამ-კარბიდისგან დამზადებულ სპეციალურ ინსტრუმენტს — „დორნს“ (Button).

დორნს აქვს ლულაში ამოსაჭრელი ხრახნის სარკისებრი (ნეგატიური) ფორმა და ის ლულის შიგნით არსებულ მეტალს კი არ აჭრის, არამედ წნევით გადაადგილებს, “გლისავს”, მექანიკურ ფორმირებას უკეთებს. შედეგად მიიღება ძალიან მკვრივი და გლუვი ზედაპირი.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს მეთოდი სწრაფი და ეკონომიურია, მას აქვს ერთი მთავარი ტექნიკური გამოწვევა. რადგან დორნი მეტალში ძალით გაყავთ, ლულა განიცდის უზარმაზარ შინაგან დაძაბულობას. თუ ეს დაძაბულობა არ მოიხსნა, ლულა გაცხელებისას დაიწყებს დეფორმაციას და მოხვედრის წერტილი აირევა. ამიტომ, დორნირებულ ლულებს აუცილებლად სჭირდებათ ხარისხიანი თერმული დამუშავება, იგივე დაძაბულობის მოხსნა, რასაც პრემიუმ მწარმოებლები ბევრად უკეთ აკეთებენ, ვიდრე ბიუჯეტურები.

ცივი ჭედვა (Hammer Forging): ეს არის ყველაზე სწრაფი და გამძლეობისთვის შექმნილი ტექნოლოგია, რომელიც დიდი წარმადობის წარმოებაში გამოიყენება (მაგალითად: Sako, Tikka, Steyr). ლულის წინასწარ გაბურღული ნაწილი თავსდება სპეციალურ ღეროზე (მადრელი), რომელსაც ხრახნების ფორმა აქვს გარედან. შემდეგ, უზარმაზარი ჰიდრავლიკური ჩაქუჩები ყველა მხრიდან ლულას გარედან ცივად ჭედავენ, რის შედეგადაც ფოლადი იკუმშება, მჭიდროდ ეკრობა მანდრელზე და შიდა ნაწილი იღებს მის ფორმას.

ასეთი მეთოდით ლულის დამზადება უზრუნვლეყოფს მეტალის მკვრივ, ერთგვაროვან სტრუქტურას, რაც ლულას უზარმაზარ რესურსს ანიჭებს. ასევე კარგად უძლებს მაღალ ტემპერატურას. თუმცა აქვს მინუსებიც, მისი გეომეტრიული სიმეტრიულობა და ხრახნების ერთგვაროვნება ხშირად ჩამორჩება ზემოთ მოყვანილი ორი მეთოდით დამზადებული ლულების სიზუსტეს.

მე პირადად მქონდა რამდენიმე ტიკა, ასევე საკო ს20 რომელსაა ცივად ნაჭედი ლულა ქონდა. შეიძლება ამ იარაღებს ბევრი წუნი მოუძებნოს “მონდომებულმა” ადამიანმა, მაგრამ სიზუსტე ნამდვილად არ იქნება მათ შორის.

ლულების გაპრიალება (Hand Lapping)

ლულის ზედაპირის შიგნიდან გაპრიალება, იგივე ლაპინგი არის პრეციზიული ლულის წარმოების ბოლო ეტაპი, იგივე მექანიკური პოლირება. ეს პროცესი, როგორც წესი, ხელით სრულდება და გულისხმობს ლულის არხის გაპრიალებას სპეციალური აბრაზიული პასტით. მისი მიზანია წარმოების პროცესში (გაჩარხვისა თუ ხრახნის ამოჭრისას) დარჩენილი მიკროსკოპული დეფექტების, ნაკაწრებისა და უხეში კვლების გასწორება.

ლაპინგის შედეგად მიიღება იდეალურად გლუვი და გეომეტრიულად თანაბარი ზედაპირი ლულის მთელ სიგრძეზე. ეს არა მხოლოდ ამცირებს ტყვიის გავლისას წარმოქმნილ ხახუნს, არამედ მნიშვნელოვნად ამარტივებს ლულის ექსპლუატაციას. სარკესავით პრიალა არხში მინიმუმამდეა დადის სპილენძის გამოკვრის ალბათობა პირველ გასროლებზე. თუ თავად გაკეთებული არა, გაგებული მაინც გექნებათ, ლულის გასახმარისება, იგივე Break In, ან რუსულად Обкатка. (ახალი იარაღის ყოველი გასროლის შემდეგ რომ უნდა გაწმინდო). ამ პროცედურის აზრიც სწორედ ახალი ლულის გაპრიალებაა. რეალურად მაღალი ხარისხის ლულებს, რომლებსაც ქარხანაშივე გაკეთებული აქვთ „ლაპინგი“, გასახმარისება აღარ ჭირდება. პირდაპირ ყუთიდან ამოღებისთანავე შეგიძლიათ ჯგუფების სროლა დაიწყო. თუ გასაპრიალებელია, გირჩევთ სროლის მაგიერ თქვენ თითონვე გააპრიალოთ ხელით ლულა, ვიდრე ტყუილად ტყვიები და უამრავი დრო დახარჯოთ. ამისთვის დაგჭირდებათ ზუმბა, ქეჩა და ლულის პასტა, როგორიც არის Iosso, JB, ან სხვა. პასტის გამოყენების შემდეგ, ლულა კარგად უნდა გამოირეცხოს იზოპროფილის სპირტით, ან სხვა ე.წ. პენეტრატორით. მოკლედ იუთუბზე ნახავთ და ადვილად გაერკვევით.

ლულების ქრომირება (Chrome Lining)

ლულის ქრომირება არის ტექნოლოგიური დანამატი, რომელიც ძირითადად სამხედრო და სანადირო იარაღებში გამოიყენება. ეს პროცესი გულისხმობს ლულის შიდა არხის დაფარვას ქრომის ძალიან თხელი ფენით. როგორც იცით, ქრომი ძალიან მტკიცე მეტალია,ასევე კოროზიის მიმართ ძალიან მედეგია, შესაბამისად მისი მთავარი დანიშნულება ფოლადის დაცვა გარემო პირობებისგან და ლულის „სიცოცხლის“ გახანგრძლივება ექსტრემალური დატვირთვის პირობებში.

ქრომის ფენა ლითონს იცავს კოროზიისა და ეროზიისგან, ასევე ნაკლებად მგრძნობიარეს ხდის დენთის წვის მაღალი ტემპერატურის მიმართ, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის მის ექსპლუატაციურ ვადას. გარდა ამისა, ქრომირებული ლულა ბევრად მარტივი მოსავლელია. თუმცა, აქ არსებობს ტექნიკური კომპრომისი: ვინაიდან ქრომის ფენის დატანამ შესაძლოა გამოიწვიოს ლულის არხის გეომეტრიის მიკროსკოპული უთანასწორობა, პრეციზიულ (Precision) დისციპლინებში უპირატესობას ხშირად უჟანგავი ფოლადის ან „შავი“ ლითონის ლულებს ენიჭება, რათა მიღწეულ იქნას მაქსიმალური სიზუსტე რესურსის ხარჯზე.

ლულის სიზუსტეს, გარდა წარმოების მეთოდისა, ასევე განაპირობებს მისი სამი ძირითადი პარამეტრი:

ხრახნების ბიჯი (Twist Rate): ეს არის მანძილი, რომელსაც ლულაში გამოჭრილი თუ გამოჭედილი ხრახნი ერთი სრულ ბრუნის დასრულებას ანდომებს. (მაგ., 1:10" — ეს ნიშნავს, რომ ხრახი 1 სრულ წრეს აკეთებს 10 ინჩის (25.5სმ) სიგრძეზე. 1:7 ტვისტში ტყვია 1 სრულ ბრუნს 7 ინჩის გავლისას ასრულებს, ანუ ასეთი ტვისტი უფრო ჩახვეულია ). რაც უფრო მძიმე და გრძელია ტყვია, მით უფრო ჩახვეული, ანუ სწრაფი (მოკლე) ბიჯია საჭირო მის სტაბილურად დასატრიალებლად.

.

ტყვიასთან შეუსაბამო ბიჯი იწვევს ტყვიის სტაბილიზაციის დაკარგვას, არაერთგვაროვან ტრიალს ფრენისას, ზოგადად სიზუსტის დაკარგვას.

ოდნავ უფრო სწრაფი ხრახნი, როგორც წესი, არაფერს აფუჭებს და ხშირად გვეხმარება კიდეც.

ტყვიის უფრო სწრაფ ბრუნვას შეუძლია გააუმჯობესოს სტაბილურობა და შეამციროს წინაღობა (ე.წ.Drag) ტრანსბგერით (Transonic) ზონაში.

როგორც ქვემოთ, 1000 იარდზე სამიზნეზე დატოვებული კვალი აჩვენებს, 1:12 ბიჯიდან გასროლილი ტყვია გარკვეული ლიმიტირებული რხევით მიფრინავს, მაშინ როცა 1:8 ბიჯიდან გასროლისას, ეს რხევა პრაქტიკულად ნულამდეა დაყვანილი.(სურათზე არ გაგიჭირდებათ ნატყვიარების ანაბეჭდების წაკითხვა, ერთ შემთხვევაში იდეალურთან მიახლოებული გვირილის ფორმა აქვს, ხოლო მეორე შემთხვევაში, გვირილა ექსცენტრულია.

ასევე ბალისტიკის მამები ამბობენს, რომ ტრანსბგერით ზონაში, უფრო სწრაფი ბიჯიდან გასროლილი ტყვიის ბალისტიკური კოეფიციენტიც (BC) უფრო მაღალია.

ლულის კონტური/პროფილი (Contour): ეს არის ლულის გარე გეომეტრიული ფორმა, რომელიც პირდაპირ განსაზღვრავს იარაღის საერთო წონას და თერმულ სტაბილურობას.

სანამ უშუალოდ კონტურების პარამეტრების ჩამოთვლას შევუდგები, ჯერ შევეცდები ერთი გავრცელებული მითი დავამსხვრიო. რატომღაც ზოგს ჰგონია, რომ გასროლის მომენტში ლულა უძრავია. ეს იმიტომ, რომ წარმოუდგენლად მიიჩნევა ასეთი სისქის ფოლადის „მოღუნვა“. ამ მცდარი წარმოდგენის გამო, ზოგი მსროლელი ორფეხას პირდაპირ ლულაზე ამაგრებს, ზოგი კი ლულას კონდახში მჭიდროდ პრესავს. რეალურად კი, ყოველი გასროლისას ლულა განიცდის ვიბრაციებს, ანუ ჰარმონიკულ რხევებს.

ჰარმონიკა და „საკვანძო წერტილები“ (Nodes) უფრო დეტალურად რომ ავხსნათ, გასროლის მომენტში ლულა ვიბრირებს ისე, როგორც თევზის დაჭერისას ანკესის წვერი, ოღონდ ძალიან მაღალი სიხშირით. ეს ვიბრაცია ქმნის ტალღას , სინუსოიდს.

ამ ტალღას აქვს წერტილები, სადაც რხევა პიკშია, და წერტილები, სადაც ლულა პრაქტიკულად უძრავია — ამას „საკვანძო წერტილები“ ან “ნულოვანი წერტილები” (Nodes) ეწოდება. რელოუდინგის მთელი არსი იმაში მდგომარეობს, რომ ვიპოვოთ დენთის ისეთი წონა და ტყვიის ისეთი სიჩქარე, რომ ტყვიამ ლულის გვირგვინი დატოვოს ზუსტად იმ მომენტში, როცა ლულის წვერი „კვანძშია“ (გაჩერებულია) და არა მაშინ, როცა ის ზემოთ ან ქვემოთ მოძრაობს. სწორედ ეს უზრუნველყოფს ფანტასტიკურ სიზუსტეს და ჯგუფების სტაბილურობას.

ვინაიდან ეს რხევები სხვადასხვა სიხშირეზე განსხვავებულად იქცევა, ასევე სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რომ ლულა იყოს თავისუფლად გამოკიდული (Free-Floated) გასროლის მომენტში, თავისუფლად მოძრაობის საშუალება ქონდეს და არაფერს ეხებოდეს. მხოლოდ ეს უზრუნველყოფს, ტყვიების გაშვებას შეძლებისდაგვარად ერთი და იგივე პოზიციიდან/მომენტიდან.

ლულის ტუნერი არის ინსტრუმენტი, რომელიც საშუალებას გვაძლევს ლულის ჰარმონიკა მოვარგოთ ვაზნას, და არა პირიქით. ტექნიკურად, ეს არის ლულის ბოლოზე დამაგრებული რეგულირებადი სიმძიმე.

მისი წინ და უკან მიკრო-გადაადგილებით (ხრახნზე დატრიალებით) ჩვენ ვცვლით ლულის მასის განაწილებას ბოლოში, რაც პირდაპირ მოქმედებს ვიბრაციის სიხშირეზე. მარტივად რომ ვთქვათ, ტუნერის დანიშნულებაა, იძულებით გადააადგილოს და „დაიჭიროს“ ლულის რხევის ის მომენტი, როცა გვირგვინი „მკვდარ წერტილშია“. ამბობენ, რომ ეს სისტემა განსაკუთრებით ეფექტურია მაშინ, როცა ვისვრით ქარხნულ ვაზნას და არ გვაქვს დენთის წონის ცვლის, შესაბამისად ტყვიის საყისი სიჩქარის საშუალება. ასევე ამბობენ, რომ რელოუდის დროს მიღებული რაღაც ჯგუფის კიდევ უფრო შეკრა არის ტუნერით შესაძლებელია, მაგრამ მე პირადად ამას ძალიან სკეპტიკურად ვუყურებ. ჩემი პირადი გამოცდილებითაც (3 სხვადასხვა კალიბრზე ვცადე) და ასევე ბრაიან ლითცის გავლენის გამოც მე პირადად სკეპტიკურად ვუყურებ ამ მოწყობილობას. ლითცი თავის ნაშრომში Modern Advancements in Long Range Shooting, აჯამებს თავის კვლევებს, ის არ უარყოფს, რომ ტუნერი ფიზიკურად ცვლის ლულის ჰარმონიკას, მასის გადაადგილება ნამდვილად ცვლის რხევის სიხშირეს, ანუ, მეცნიერულად ის მუშაობსამბობს, მაგრამ PRS-ში და ზოგადად საველე პირობებში სროლისას, სხვა ცდომილებები (ქარი, მსროლელის შეცდომა, ვაზნის SD/ES) იმდენად დიდია, რომ ტუნერის მიერ მოცემული მცირედი გაუმჯობესება სტატიტიკურ ცდომილებებში იკარგება. ამიტომ, სანამ ტუნერზე გადახვალთ, დარწმუნდით, რომ ლულა, ვაზნა და თქვენი სროლის ტექნიკა უკვე მაქსიმუმზეა. ლითცის არ იყოს, მეც ვთვლი რომ დიდ იარაღებში (Centerfire) ტუნერი დროის და ფულის კარგვაა, კიდევ ერთი ცვლადია, რომელმაც შეიძლება უფრო აგრიოს. აი 22 ლრ -ში კი პირიქით, ძალიან გამოსადეგი მოწყობილობა შეიძლება აღმოჩნდეს.

ლულის კონტურები

• მსუბუქი ლულები განკუთვნილია ნადირობისთვის ან ხშირი გადაადგილებისთვის, სადაც წონა პრიორიტეტულია. მინუსი ისაა, რომ ასეთი ლულა სწრაფად ცხელდება, რის გამოც სულ რამდენიმე გასროლის შემდეგ მოხვედრის წერტილის შეცვლა გარდაუვალია.
• მძიმე კონტურები: ეს არის სქელი, მასიური ლულები, რომლებიც უმნიშვნელოდ ვიწროვდება ლულის გვირგვინთან ან ხშირად ინარჩუნებს იგივე დიამეტრს ლულის ბოლომდე, რაც სავაზნესთან აქვს. ასეთი ლულები პრეციზიული სროლის სტანდარტია. მათი უპირატესობაა სითბოს უკეთესი გადანაწილებაა, რის გამოც უფრო ნელა ცხელდება. გარდა ამისა, სქელი მეტალის მასა ნაკლებად ვიბრირებს, რაც ჰარმონიკულ რხევებს უფრო მართვადსა და პროგნოზირებადს ხდის.

ფლუტინგი და კარბონის ლულები (Fluting & Carbon Wrapped) კონტურებზე საუბრისას შევეხოთ ორ თანამედროვე ტექნოლოგიას, რომელიც ლულის წონისა და ტემპერატურის მართვას ემსახურება. პირველი არის (Fluting) — ლულის გარედან გრძივი ან სპირალური ღარების ამოჭრა. ეს მხოლოდ ესთეტიკა არ არის. ფლუტინგის მთავარი საინჟინრო ამოცანაა ლულის ზედაპირის ფართობის გაზრდა, რაც აჩქარებს გაგრილების პროცესს (მეტი ჰაერი ეხება მეტალს). გარდა ამისა, ის ამცირებს ლულის წონას ისე, რომ ლულის სიხისტე კრიტიკულად არ მცირდება, რაც ხდება ხოლმე ლულის დიამეტრის უბრალოდ დათხელების შემთხვევაში.

თანამედროვე ტრენდია კარბონის ლულები (Carbon Wrapped). ეს არის თხელი ფოლადის „ლაინერი“ (გული), რომელიც გარედან დაფარულია ნახშირბადის ბოჭკოს (Carbon Fiber) სქელი ფენით. ამ ტექნოლოგიის მთავარი პლიუსი სიმსუბუქეა — იდეაში იღებ „მძიმე კონტურის“ სისქის ლულას, რომელიც იწონის როგორც წვრილი სანადირო ლულა. ეს იდეალურია მთაში ნადირობისთვის. თუმცა, პრეციზიულ სპორტში მას რამდენიმე სერიოზული მინუსი აქვს: კარბონი კარგი თბოიზოლატორია. ის „თერმოსივით“ მუშაობს და ფოლადის გულს სითბოს გარეთ გამოსვლის საშუალებას არ აძლევს. ინტენსიური სროლისას კარბონის ლულა შიგნით ძალიან ცხელდება და მისი გაგრილება გაცილებით რთულია, ვიდრე მთლიანად ფოლადის ლულის, ამიტომ სპორტულ შეჯიბრებზე მას პრაქტიკულად არავინ იყენებს

ლულის გვირგვინი (Muzzle Crown) ლულის კონტურისა და ხრახნის გარდა, არსებობს კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი კვანძი, რომელსაც ხშირად სათანადო ყურადღებას არ აქცევენ — ეს არის ლულის გვირგვინი, ანუ ლულის გამოსასვლელი ჭრილი.

როდესაც ტყვია ტოვებს ლულას, მის უკან არსებული მაღალი წნევის აირები მომენტალურად იწყებენ გარეთ გამოვარდნას და გაფართოებას. თუ ლულის ჭრილი იდეალურად პერპენდიკულარული და სიმეტრიული არ არის, ან აქვს რაიმე ფიზიკური დაზიანება (ნაკაწრი, ნაჭდევი), გაზები რომელიმე მხარეს წამის მეასედით ადრე გამოჟონავს. ეს არათანაბარი რეაქტიული ჭავლი ტყვიის ძირს გაკრავს და მას ტრაექტორიიდან გადახრის ჯერ კიდევ მანამ, სანამ ის ლულას სრულად დაშორდება. ეს იწვევს ტყვიის „ფართხალს“ ფრენის საწყის ეტაპზე, რაც საბოლოოდ მიზანში აცილებას ნიშნავს.

გასროლის შემდეგ, ნამწვის ანაბეჭდი გვირგვინზე ერთგვაროვანი და სიმეტრიული უნდა იყოს

ზუსტ სროლაში ყველაზე გავრცელებულია ე.წ. Target Crown (11-degree). ეს 11-გრადუსიანი კუთხე ითვლება ოპტიმალურად გაზების თანაბრად გაფანტვისთვის. ასევე არსებობს Recessed Crown (ჩაღრმავებული გვირგვინი), სადაც უშუალოდ ხრახნების დაბოლოება ოდნავ ღრმადაა ჩაწეული ლულის კედლებში. ეს კეთდება პრაქტიკული მოსაზრებით — მინდორში იარაღის ლულით ქვაზე ან მიწაზე დაცემის შემთხვევაში, დარტყმას მიიღებს ლულის გარე რკალი და არა უშუალოდ გვირგვინი, რაც გადაარჩენს ლულის სიზუსტეს. გვირგვინის დაზიანება კატასტროფულად მოქმედებს ჯგუფებზე, ამიტომ წმენდისას ხომ გახსოვთ, შომპოლი ყოველთვის სავაზნის მხრიდან უნდა შევიდეს და არა ლულის ბოლოდან, რათა შემთხვევით არ დავაზიანოთ ეს კრიტიკული ადგილი.

სავაზნე და ყელი (Chamber and Throat): სავაზნე და მის წინ მდებარე ყელი (Throat / Freebore) არის ლულის ყველაზე კრიტიკული ნაწილი. ზემოთ, წინა სტატეიებში ავღნიშნეთ, რომ სავაზნე უნდა იყოს იდეალურად ზუსტი, რადგან მისი უმთავრესი მოთხოვნა კონცენტრულობაა. მისი ცენტრალური ღერძი აბსოლუტურად უნდა ემთხვეოდეს ლულის ცენტრალურ ღერძს. ნებისმიერი, თუნდაც მიკროსკოპული გადახრა ამ წესიდან იწვევს ტყვიის არათანაბარ შესვლას ხრახნებში და არასასურველ რხევებს გასროლისას.

ამასთან, სავაზსნის ყელი განსაზღვრავს ტყვიის ზუსტ მდებარეობას ხრახნების მიმართ — მანძილს, რომელსაც ის თავისუფლად გადის სანამ მას ხრახნები “დაიჭერს” ამ „ნახტომის“ სიგრძის ზუსტი კონტროლი ან მინიმუმამდე დაყვანა რელოუდერების მთავარი მიზანია. ასევე უშალოდ ყელის ფორმა და ზედაპირის ხარისხი პირდაპირ მოქმედებს წნევის კონსისტენტურობაზეც; ნებისმიერი უხეშობა ან გეომეტრიული ცდომილება იწვევს წნევის არაპროგნოზირებად მატებას ან კლებას, რაც ამცირებს საწყისი სიჩქარის სტაბილურობას. მოკლედ, ცუდად გამოჩარხული სავაზნე ან ყელი უშვებს სისტემაში ცდომილებას, რომლის კომპენსირება თითქმის შეუძლებელია.

ზოგადად ქარხნული შაშხანების უმეტესობას, სავაზნე უფრო დიდი აქვს ვიდრე სპეც შეკვეთით გაჩარხული ლულების სავაზნეებია. ამ საკითხსაც მოგვიანებით დეტალურად შევეხებით.

ლულის სიცოცხლის ხანგრძლივობა, ანუ ლულის რესურსი

უნდა გვესმოდეს, რომ მიუხედავად ლულის კრიტიკული მნიშვნელობისა, ის არის ე.წ. „სახარჯი მასალა“, იგივე რაც საბურავები, ან თუნდაც მუხრუჭის ხუნდები მანქანაზე. მისი რესურსი განისაზღვრება არა დროით, არამედ გასროლების რაოდენობით. ცვეთის ძირითადი გამომწვევი მიზეზი არის წვის აირების მაღალი ტემპერატურა, (განსაკუთრებით მაგნუმ კალიბრებში) ის იწვევს სავაზნის ყელის ეროზიას. ასევე მცირე და სწრაფი კალიბრები (.22-250, 6mm Creedmoor) ხშირად უფრო სწრაფად წვავს ლულას (2000-4000 გასროლა), ვიდრე უფრო ნელი და დიდი კალიბრები (.308 Win — 5000+ გასროლა).

ასევე არსებობს ქიმიური და მექანიკური ეროზიებიც.

ლულა სიცოცხლის ბოლოს იწყებს უცნაურად ქცევას. ჩემი პირადი გამოცდილებით, სიზუსტის დაკარგვამდე ტყვიის საწყისი სიჩქარე იწყებს არაპროგნოზირებად ამოვარდნებს. ერთი შეხედვით, შესაძლოა ახლო სამიზნეებზე ყველაფერი რიგზე იყოს, მაგრამ როგორც კი მანძილს გაზრდი, ამოვარდნილი სიჩქარით გასროლილი ტყვიები აუცლილებლად გავა სამიზნიდან. ერთი სიტყვით, თუ შეამჩნევთ დიდ ნახტომებს საწყის სიჩქარეებში, დიდი ალბათობით ლულის „ბოლო ჟამი“ დგება და ჯობია იზრუნო ახალ ლულაზე.

ვიზუალური დიაგნოსტიკა და „ნიანგის ტყავი“ სიჩქარის ვარდნის გარდა, ლულის სიკვდილს თავისი ვიზუალური ნიშნებიც აქვს, რისი დანახვაც მხოლოდ ბოროსკოპით არის შესაძლებელი. წვის კამერის წინ, უშუალოდ სავაზნის ყელთან, მაღალი ტემპერატურისგან ლითონის ზედაპირი იბზარება და ემსგავსება გამომშრალ, დამსკდარ ტალახს. ამ ეფექტს ჟარგონზე „ნიანგის ტყავს“ ეძახიან.

დროთა განმავლობაში ეს ბზარები ღრმავდება და „ჭამს“ ხრახნების დასაწყისს. შედეგად, ხრახნები სავაზნეს უფრო და უფრო შორდება. რელოუდერებისთვის ეს ნიშნავს, რომ ტყვიას უწევს უფრო დიდი მანძილის გავლა და „ნახტომი“ ვიდრე ხრახნებს მიაღწევს. ამის კომპენსირება გარკვეულ ეტაპამდე შესაძლებელია ტყვიის უფრო გრძლად დასმით ე.წ. COAL ის გაზრდით, მაგრამ დგება მომენტი, როცა ყელი იმდენად გამოჭმულია, რომ ტყვიის დაგრძელება ვეღარ შველის, ან ვაზნა მჭიდში აღარ ეტევა. სწორედ აქ მთავრდება ლულის სიცოცხლე პრეციზიული მიზნებისთვის.

თანამედროვე ციფრული ბოროსკოპები გამოსახულებას იმდენად ადიდებენ (ეკრანზე დაახლოებით 40-50-ჯერ), რომ სრულიად ახალი ლულაც კი შეიძლება საშინლად დაზიანებული მოგეჩვენოს. ინსტრუმენტის დამუშავების უმცირესი კვალიც კი ღრმა ნაკაწრად ჩანს. ამიტომ, ბოროსკოპით „დიაგნოსტიკას“ გამოცდილი თვალი სჭირდება. მიკრო ბზარები ვიზუალურად დაახლოებით 200-300 გასროლის შემდეგ ჩნდება და უფრო და უფრო ღრმავდება გასროლების რაოდენობის მატებასტან ერთად, მაგრამ თუ ბოროსკოპი გაქვს და ნახეთქებს შეამჩნევ ნუ დაპანიკდები, სასოწარკვეთას ნუ მიეცემი, შენს იარაღში „ნიანგის ტყავი“ ის უტყარად ლულის სიკვდილს არ ნიშნავს. ჩემი 6მმ დაშერის ლულაში დაახლოებით 300 გასროლის შემდეგ ჩავიხედე და უკვე ეროზია ადვილად შესამჩნევი იყო. ვინერვიულე, არასათანოდ მოვლის და ზედმეტად „ცხელ“ მუხტებს დავაბრალე. მერე გამოცდილ ხალხს ვკითხე დასავლეთ ნახევარსფეროში და მარტივად მითხრეს, დაივიწყე და გააგრძე სროლაო. იმის მერე ჩემმა ლულამ კიდე 3500 ტყვია ისე ისროლა, რომ სიზუსტესთან დაკავშირებით კითხვები არ გამჩენია. ბოლო გასროლებით საერთაშორისო 2 დღიანი შეჯიბრი ისე მოვიგე, რომ 160 ტყვიიდან მხოლოდ 12 ავაცილე სამიზნეს. არადა, ინტერნეტში ვერც მანამდე და ვერც ახლა ვერ ნახავთ პრეცედენტს, რომ 6მმ დაშერის ლულას ვინმემ 4000 ტყვია საშეჯიბრო სიზუსტით ასროლინა.

მიუხედავად ამ აღმოჩენისა, მომდევნო სამი საუკუნის განმავლობაში შაშხანა მხოლოდ მდიდარი მონადირეებისა და ელიტარული მსროლელების ფუფუნებად რჩებოდა მარტივი მიზეზის გამო; იმისთვის, რომ ხრახნს ემუშავა, ტყვია ლულაში ძალიან მჭიდროდ უნდა ჩაჭედილიყო, რასაც ჩაქუჩი და დიდი დრო სჭირდებოდა, ამიტომ, არმიები უპირატესობას გლუვლულიან მუშკეტებს ანიჭებდნენ, რომლებიც არაზუსტი იყო, მაგრამ სწრაფსროლაში ჯობდა იმ დროინდელ ხრახნლულიანებს.

ხრახნლულიანი იარაღის ისტორიისთვის მე-19 საუკუნე იყო გადამწყვეტი; ეს იყო პერიოდი შემთხვევითი აღმოჩენიდან მეცნიერულ სიზუსტემდე. თავდაპირველად ფრანგმა ოფიცერმა, კლოდ-ეტიენ მინიემ, გამოიგონა სპეციალური, კონუსური ტყვია (Minié ball). ის ლულაში თავისუფლად ჩადიოდა, მაგრამ გასროლისას ფართოვდებოდა და ხრახნებს ებჯინებოდა, რამაც სიზუსტე და სისწრაფე გააერთიანა.